5-тема. Ден соолук   Ден соолукка эмне зыян? Барпы Алыкулов “Көз”
Ден соолукка эмне зыян? Тамеки / чылым чегүү. Ичкилик
Шарттуу багыныңкы сүйлөм: себеби / анткени
Ден соолукка байланыштуу өтүлгөндөрдү кайталагыла
1. 1. Сөздөрдү тапкыла.

1. Мындай тамактын артынан суу ичиш керек. Демек, ал ... тамак.

2. Жайында бадыраңды кышка даярдашат. Демек, ал ... бадыраң болот.

3. Картошканын мындай бышканын баары жакшы көрүшөт. Демек, ал ... картошка.

4. Манты ушундай болгону үчүн аны адамдар аз жешет. Демек, манты абдан ...

5. Пляжда мындай балыктар көп сатылат. Демек, ал ... балыктар.

6. Жайында ысыкта тамактар сакталбайт. Демек, алар ... тамак болот.

1.

 

р

г

 

 

2.

 

з

 

а

л

 

а

 


3.

у

 

 

у

 

 

а

 

4. м

 

 

 

у

у


5.

ш

 

а

 

г

 

н

6.

ч

ы

 

 

н

2. 2. “Туура”, “ката” экенин белгилегиле (√). 1) Чипсы абдан даамдуу жана пайдалуу тамак. 2) Сабактан жакшы баа алыш үчүн көп жеш керек. 3) Кымыз ден соолукту чыңдайт. 4) Момпосуй көп жесе, тишке пайдалуу. 5) Ысык тамакты кечинде ичпеш керек. 6) Бал муздакты баары жакшы көрөт. 3. 3. Сүйлөмдөрдү оң (-ыш керек) жана терс (-ба+ш керек) формада бүтүргүлө.
1. Жүрөк ооруса, майлуу тамак же…
2. Аш казан ооруса, майлуу тамак же…
3. Оорубаш үчүн колду самын менен жуу…
4. Бөйрөк ооруса, туздуу тамак же....
5. Өпкө ооруса, тамеки чек…
6. Оорубаш үчүн спорт менен машык (г) ...
баш керек, беш керек, бош керек, бөш керек, ыш керек, иш керек, уш керек, үш керек, ш керек, пеш керек, паш керек, пош керек, пөш керек,
1мээ2боор3бөйрөк4ашказан5өпкө6жүрөк ашказанмээбөйрөкжүрөкөпкөбоор

ҮЙРӨНГҮЛӨ

4. 4. Берилген макалга мааниси жакын которулган макалды белгилегиле (√). Дениң таза болсо, дилиң да таза болот.
Здоровье дороже богатства.
В добром здоровье и хворать хорошо.
Быстрого и ловкого болезнь не догонит.
Дал бы бог здоровья, а счастье найдем.
Болен − лечись, а здоров − берегись.
Будь не красен, да здоров.
В здоровом теле − здоровый дух.
Здоровому все здорово.
5. 5. Чачылган тамгаларды пайдаланып, макалдарды түзгүлө.



6. 6. Сүйлөмдөрдү ойлонуп аягына чыгаргыла.
  1. Адамдын ден соолугу жакшы болгондо, ал .........…
  2. Эгерде адамдын ден соолугу начар болсо, анда .........…
  3. Адамдын көзү ооруганда, ал …...................                             
  4. Эгерде адамдын көзү оорубаса, анда .................…
7. 7. Суроолорго жооп бергиле.
1. Көз эмнеден ооруп калат?
2. Көздүн ооруганын кантип билсе болот?
3. Көз ооруну ким карайт?
4. Көзү ооруган адамдар эмне тагынат?
оор жумуштан, чаңдан, күлкүдөн, көргөндөн, ачышат, күлөт, кычышат, чарчайт, ыйлайт, окулист, көз доктур, лор, педиатр, балдак, чүпүрөк, марли, көз айнек,
8. 8. Туура жооп белгилегиле.
а) Эгерде көзгө чаң кирсе, анда эмне кылыш керек?
б) Эгерде көзгө чаң кирсе, анда эмне кылбаш керек?

Сөздүк^

ачышат – щипет                 күлөт – смеётся                               чаңдан – от пыли

күлкүдөн – от смеха            көргөндөн – от того, что смотрят  балдак – костыли

чүпүрөк – тряпка                 кычышат – чешется                       чарчайт – устаёт

ыйлайт – плачет                  көз айнек – очки

УККУЛА жана ОКУГУЛА

Барпы Алыкулов (1884–1949)

Башка акындардан айырмасы – 

ал ырларын түрдүү обонго салып ырдаган. Барпы комуз черткен эмес.

Сүрөттөн Барпы акынды тапкыла.

а) солдон оңго биринчи

б) солдон оңго экинчи

в) солдон оңго үчүнчү

Уккула. Акындын өмүрү жана чыгармачылыгынан

1884-жылы                Сузактын Ачы кыштагында

                                    туулган.

Сегиз жаштан           оор жумуштарда иштеген.

Атасы Алыкул          Барпынын ырчылык талантына

                                    таасирин тийгизген.

Акындар менен        айтышка көп чыккан. 

                                   Ошондуктан анын таланты

                                   жакшы өнүккөн.

Сөздүк:

түрдүү – разный(-ая)

обонго салып – перекладывал на мелодии

таасирин тийгизген – повлиял (-а)

айтыш – состязание акынов

өнүккөн – развивался (-сь)

9. 9. Суроолорго жооп бергиле.

а) Эмне үчүн Барпы бала кезинен оор жумуштарда эмгектенген?

б) Анын талантына ким таасир тийгизген?

в) Акын канча  жашында  дүйнөдөн  кайткан?

г) Анын  кандай  чыгармаларын   билесиңер?

10. 10. Текстте эмне жөнүндө сөз болгон жок (√).
өнөр
айтыш
комуз
жайлоо
мектеп
атасы
апасы
чыгармасы
таланты
11. 11. Сүйлөмдү бүтүргүлө.

а) Барпы бала кезинен оор жумуш иштегендиктен,  анын көзү ...

б) Атасы көп элдик ырларды айтып бергендиктен, Барпы ...

в) Акындар менен көп айтышкандыктан, Барпынын таланты абдан ...

12. 12. Акын жөнүндө маалымат баракчасын толтургула.



Көз

Канатсыз улуу сууну кечкен көзүм,

Тиктесем, алыскыга жеткен көзүм.

 

Алысты жакын кылган сенсиң, көзүм,

Жаралган алтын жанга теңсиң, көзүм.

 

Сен менен таза кийим кийдим өзүм,

Кагылбай тоодо, ташта жүрдүм өзүм.

 

Өнөргө көздүн нуру жардам болот,

Өнөр да көз болбосо, кайдан болот?

 

Дүйнөдө көздөн кымбат эч нерсе жок,

Көзсүздүк, о калайык, билсең тозок.

 

                                   Барпы Алыкулов

13. 13. Ырды окуп суроолорго жооп бергиле.

1.    Ырда эмне жөнүндө сөз болду?

2.    Эмне үчүн бул чыгарма “Көз” деп аталат?

3.    Эмнеге көз алысты жакын кылат?

4.    Акын эмне үчүн бул чыгарманы жазган?

5.    Эмне үчүн көз болбосо, өнөр да болбойт?

6.    Эмнеге адам көзү барда таза кийим киет?

14. 14. Сөздөр менен сүйлөм түзгүлө.
Көз, өнөр, дүйнө, кымбат, нур, ден соолук
15. 15. Чачылган сөздөрдөн сүйлөм түзгүлө.

1. дүйнөдө, жок, көздөн, эч, кымбат, нерсе.

.......................................................................

2. болот, көздүн, жардам, өнөргө, нуру.

...................................................................

3. жакын, көз, алысты, кылат.

..................................................................

4. үчүн, керек, көздү, сакташ, эмне?

.................................................................

16. 16. Көп чекиттин ордун ыр боюнча толтургула.

Канатсыз .................... сууну кечкен ...............................,

............................, алыскыга ................................... көзүм.

 

Сен менен ....................................... кийим кийдим ............

............................ тоодо, ............................ жүрдүм өзүм.

 

...................... көздөн .......................... эч нерсе ...............,

...................................., о калайык, билсең ..................... .

17. 17. Барпы жана анын ырында эмнелер жөнүндө сөз болду (√).
акын
талант
көз
атасы
ден соолук
тозок
сүрөт
тоо, таш
айтыш
18. 18. Белгиленген сүйлөмдөрдүн логикалык уландысын ырдан тапкыла.
а) Көздү сакташ керек.
б) Көз алтын жанга тең.

СҮЙЛӨШКҮЛӨ

19. 19. Диалогдорду толуктап окугула. Үлгүнү угуп, диалогдорду толуктагыла.

                    Б

А: Сенин көзүң кандай көрөт?

Б: Менин көзүм ... көрөт.

А: Сен ... ?

Б: Жок. ... , анткени ...

     Ооба. ... , себеби ...

                        В

А: Сенин апаңдын көзү кандай көрөт?

Б: Менин апамдын көзү ... көрөт.

А: Сенин апаң ... ?

Б: Жок. ... , анткени ...

/ Ооба. ... , себеби ...


                        Г

А: Сенин чоң атаңдын көзү кандай көрөт?

Б: Менин чоң атамдын көзү ... көрөт.

А: Сен чоң атаң ... ?

Б: Жок. ... , анткени ...

     / Ооба. ... , себеби ...


20. 20. Диалогду толуктагыла. 1. Экинчи адамдын боштугун көрсөтүү үчүн кайсы сүйлөм зарыл?
– Досуң тамеки тартканын билчү белең? – ...
боштугун – беспечный
21. 2. Экинчи адамдын чечкиндүү экенин көрсөтүү үчүн кайсы сүйлөм зарыл?
– Тамеки чеккен окшойсуң? – ..........

чечкиндүү экенин  – решительный

22. 3. Экинчи адамдын катышы бар экенин көрсөтүү үчүн кайсы сүйлөм зарыл?
– Бул эмне? – Тамеки. – Муну ким тарткан? – ...........

катышы бар экенин  – имеет причастие / соучастие

УККУЛА жана ОКУГУЛА

23. Тамекинин тарыхынан

Тамеки Америкада өстүрүлгөн. Ал 1496-жылдардан баштап Европада кооздук жана дарылык үчүн  колдонула баштаган.

15-кылымда Х. Колумб тамекини Америкадан биринчи болуп Испанияга жана Португалияга алып келген.

16-кылымда Франциянын Португалиядагы элчиси Ж.Нико (ошондон “никотин”)   аялына дарылануу үчүн белекке берген.Ошондон кийин Францияга тамеки тартуу тараган.

17-кылымдарда Россияда тамеки пайда болгон. Петр биринчи Голландиядан тамеки тартууну үйрөнүп келип, Россияда тамеки сатууга уруксат берген.

1929-жылдан баштап Кыргызстанда айыл чарбасына тамеки киргизилген.

24. 21. Текстти окуп которгула. 25. 22. Текстке үч татаал, үч жөнөкөй суроо түзгүлө.

1. ... ?                          2. ... ?                          3. ... ?

4. ... ?                          5. ... ?                          6. ... ?
26. 23. “Туура” (Т), “ката” (К) экенин белгилегиле. 1. Тамеки Европада өстүрүлгөн. 2. Ж.Нико тамекини ойлоп тапкан. 3. Петр I тамеки тартууга уруксат берген. 4. Колумб тамеки Испаниядан алып келген. 5. Тамекини Таласта көп айдашат. 27. 24. Жоопторго суроо бергиле.

а) ........ ? – Ал Франциянын элчиси Ж.Никонун атынан алынган.

б) ....... ? – Кооздук жана дарылык үчүн колдонулган.

в) ....... ? – Х.Колумб 15-кылымда алып келген.

г) ....... ? – Голландиядан тамеки тартууну үйрөнүп келген.
28. 25. Төмөнкү маалыматтардын БАР (+) же ЖОК (–) экенин белгилегиле.
Х.Колумб тамекини Америкадан Европага алып келген.
Россияда Петр биринчи тамеки тартчу.
Кыргызстанга тамеки 19-кылымда кирген.
Ж.Никонун атынан “никотин” деген сөз алынган.
Орус падышасы тамекини айыл чарбасына киргизген.
Франциянын элчиси аялына дарыланыш үчүн тамеки чектирген.
Тамеки – айыл чарба өсүмдүгү.
бар, жок,
29. 26. Сүйлөмдөрдүн аягын берилген сөздөрдөн тапкыла.

1)      Эгерде Ж.Нико тамекинин зыянын билсе, анда ...

2)      Эгерде Х.Колумб  тамекинин зыянын билсе, анда ...

3)      Эгерде Петр биринчи тамеки сатууга уруксат бербесе, анда ...

4)      Эгерде Кыргызстанга тамеки айыл чарбасына киргизилбесе, анда ...

 

Колдонулуучу сөздөр: тамекинин зыяны азыраак болмок, аялына бермек эмес, Европага алып келмек эмес, орустар тамеки чекмек эмес.

Сөздүк:

айыл чарба – сельское хозяйство      белек – подарок

дарыланыш үчүн – чтобы лечится    билүү – знать

кооздук – укращение                          уруксат берүү –разрешить

КӨҢҮЛ БУРУП УККУЛА жана ОКУГУЛА

30. Тамекиден бөлүнүп чыккан зыяндуу заттар 31.



Бул заттардын эң кооптуусу кайсы?

 

Ис газы – ар жылы үйдөгү мештен чыккан истен бир нече үй-бүлө каза табат.

Сыр – жайында үйдү сырдаганда эгерде эшик жабык болсо, анда жөн эле уулугуп өлүп калууга болот.

Кадмий – сүрөт чыгаруудагы эң коркунучтуу боёк кислотасы, ага күйүп калууга болот.

Метан жана бутан – уулуу газдар.

Метанол – күчтүү уу, көздү начарлатып, акырындап өлүмгө алып келет.

Мышьяк  – бир тамчысы чычкандардын тобун кыйратат (уничтожает).

Аммоний – түссүз өзгөчө жыты бар газ, химиялык өндүрүшкө жана жарылгыч заттарга кошулат.

Никотин – наркотикалык касиетке ээ, адамдын аң-сезимин талкалайт.

32. 27. Которгула. Уккан тексттин мазмунун айтып бергиле. 33. 28. Жооп бергиле.
1) Ис газы, метан жана бутан, аммоний адамга зыян, себеби бул ...
2) Кадмий адамга зыяндуу, себеби бул ...
3) Мышьяк адамга зыяндуу, себеби бул ...

Сөздүк:

жүрөк оору – сердечные заболевания                

өпкөнүн рагы – рак лёгких

тери бузулат – повреждается кожа                     

ис газы – угарный газ

талкалайт – уничтожает                                     

каза табат – погибает

жыт билүү сезими начарлайт – понижается чувствительность обоняния

бүтүндөй организм ууланат – отравляется весь организм

тиштин эмалы бузулат – повреждается эмаль зубов                         

сыр  – краска

СҮЙЛӨШКҮЛӨ



34. Диалогду уккула. 35. 29. Берилген сүрөт боюнча “Тамекинин зыяны” деген темада диалог түзгүлө.

                    I

А: Салам, ... ! Сен ооруп жатасыңбы?

Б: Салам! Ооба, жөтөлүп жатам.

А: Сен тамеки чегесиңби?

Б: Жок, тамеки ...

                    II

А: Салам, ...! Сен ооруп жатасыңбы?

Б: Салам! Ооба, жөтөлүп жатам.

А: Сен тамеки чегесиңби?

Б: Жок, тамеки ...

                    III

А: Салам, ...! Сен ооруп жатасыңбы?

Б: Салам! Ооба, жөтөлүп жатам.

А: Сен тамеки чегесиңби?

Б: Жок, тамеки....

36. Диалогду уккула. 37. 30. Диалогдун бош жерлерин укканыңар боюнча жана толуктап сүйлөшкүлө.

                           I

А:  ..., сен тамеки чегесиңби?

Б: Жок.

А: ... . Тамеки чекпеш керек, себеби тамекиде никотин бар. Ал ...

                         II

А: ..., сен тамеки чегесиңби?

Б: Жок.

А: ... . Тамеки чекпеш керек, себеби тамекиде ис газы бар. Ал ...

                    

                        III

А: –  ..., сен тамеки чегесиңби?

Б: – Жок .

А: – ...  . Тамеки чекпеш керек, себеби тамекиде кадмий бар. Ал ....



38. 31. Сүйлөмдөрдү бүтүргүлө. 1) Тамеки чегүү – бул ...2) Никотиндин “1 граммы” чоң жылкыны ...3) Чылым чегүү көздү ... өлтүрөт.бузатзыян. 39. 32. Маселени чыгаргыла.

            Класстагы окуучулардын ичинен: 22 бала тамекинин жытын көтөрө албайт. Пассивдүү тамеки чегүүчүлөр – 20. Тамеки тартпагандар – 27. Анын ичинен 3 адам тамеки чегип көрүшкөн.

            Класста баардыгы канча окуучу?

            Пайыздык көрсөткүчтүн туштарына жазгыла.



Себеп багыныңкы сүйлөм

себеби / анткени
40. 33. Үлгүгө таянып сүйлөм түзгүлө.

Үлгү: Көп жөтөлүшөт, себеби метан өпкөгө зыян.

 

ТАМЕКИ ЧЕККЕН БАЛДАРДЫН БЕЛГИЛЕРИ

(признаки курящих ребят):

41. Балдар начар окушат,Балдар сабактан качышат,Балдар начар көрүп калышат,Балдардын тиштери бузулат, себеби наркотикалык касиетке ээ.себеби метанол күчтүү уу, көздү начарлатат.себеби адамдын аң-сезимин талкалайт.себеби сары никотин көп. 42. 34. Сүйлөмдүн аягын экинчи бөлүктөн тапкыла. Окуучулар тамекиге кызыкпаш керек, анткени тамеки Тамеки чеккен балдарды токтотуш керек, анткени аларТамеки чеккен балдарды мугалимге айтыш керек, анткениӨспүрүмдөр тамеки чекпеш керек, анткени алардын ден соолугу бузулат.аларды токтотуу керек.башка балдарды азгырат.зыяндуу.

ОКУГУЛА


ИЧКИЛИК

ОКУМУШТУУЛАР ЭМНЕ ДЕЙТ:


Ичкиликти эмне үчүн ичишет?

“Адамдар өзүн бактысызмын деп сезишип, өзүнүн азабына жеңилдикти издейт”.

Бул болбогон сөз!

 

 Ичкилик эмнеге жардам берет?

  “Ичкилик сезимдин курчтугун төмөндөтүп, проблеманы убактылуу унутууга алып келет”.

 Бирок ичкилик эч нерсеге жардам бербейт!

 

 Изилдөөлөр эмнени билдирет?

 “Алкоголдук ичкиликтерди көп ичкендердин өмүрү 20 жылга кыскарат”.

Туура!

Бул илимде далилденген!

43. I. Алкоголдук ичимдиктер адамга байыркы убактан бери белгилүү. Ошол мезгилден бери ичкиликтин кишиге зыян келтирерин билишкен. Бул абзацта эмнелер жөнүндө сөз болду?
тамеки
ичкилик
көп ичүү
көп ичүүнүн зыяны
наркотик
арактын зыяны
44. II. VI-VII кылымда араб өлкөлөрүндө шараптан (винодон) таза спиртти алышып, аны “алкоголь” деп аташкан. Анын мааниси “акылсыздандыруу” дегенди түшүндүрөт. Бул абзацта эмнелер жөнүндө сөз болгон жок?
Чыгыш элдери
жүзүм
ичкилик
акылдуулук
акылды алуу
акылсыз болуу
45. III. Бирок алкоголь тамак заттарына кирбейт, ошондуктан тамак катары колдонууга болбойт. Спирттик ичимдиктер кишинин эмгек жөндөмдүүлүгүнө тескери таасирин тийгизет. Бул абзацта эмнелер жөнүндө сөз болду?
тамак-аш
терс таасир
оң таасир
иштей алуу
эмгектенүү
жалкоолук
46. IV. Алкоголизм кишинин организминин ар кандай ооруларга болгон каршылык көрсөтүү механизмин (иммундук системаны) төмөндөтөт. Бул абзацта эмнелер жөнүндө сөз болгон жок?
тамеки
ичкилик
мода
иммунитет
ден соолук
оору
47. 35. Окумуштуулар эмне деп айтышты? “Туура” (Т), “Ката” (К) экенин белгилегиле. 1) Ичимдик адамдын өмүрүн 20 жылга азайтат. 2) Алкоголь акылды убактылуу алат. 3) Ичкилик сезимди төмөндөтөт. 4) Алкоголь адамды бактысыз кылат.
САНИТАРДЫК БЮЛЛЕТЕНЬ
48. 36. Санитардык бюллетенди окуп которгула.

Өскөнбек: Вова, эмне үчүн тамеки чегүү ден соолукка зыян?

Вова: Себеби адам тамеки чексе,  анда өпкөсүнө зыян болот. Өпкөсү ооруган адам кургак учук ооруусу менен бат ооруйт.

49. Санитардык бюллетень





50. 37. Сөздүктү пайдаланып, сөздөрдүн котормосун тапкыла. 1кашель2мокрота3грудь4вес5потеть6плевать7непрерывно8усталость грудькашельмокротапотетьвесплеватьусталостьнепрерывно 51. 38. Берилген сѳздѳрдүн маанилеш сѳздѳрүн тапкыла.
Тамеки тартуу
Ден соолук
52. 39. Сүйлөмдү бүтүргүлө.

1. Ден соолук чын болуш үчүн ...                         

2. Тамеки тартпаш үчүн ...

3. Ичкиликтен алдын алуу үчүн ...                                  

4. Тамекидеги зыяндуу заттар: ...

5. Алкоголдун зыяндуу жактары: ... 

6. Досуң тамеки чексе, ...

Сөздүк:

жөтөл – кашель

көкүрөктүн  оорушу – боль в груди

кан  түкүрүү – кровохарканье                             

салмактын  төмөндөшү – снижение веса

тез  чарчоо – быстрая утомляемость                   

тердөө – потливость

өзгөчө  түнкүсүн – особенно ночью                   

күмөн  санаганда – когда есть подозрения

какырыктын  анализи – анализ мокроты        

өткөрүлөт – проводится

кургак  учук – туберкулёз                                    

дарылоо – лечение

эрте  башталса – если начать раньше                 

толук – полный (-ая;-ое)

күчтүү  тамак – усиленное питание                   

баңги заттар – наркотики

колдонбо – не пользуйся                                      

үзгүлтүксүз жүргүзүлсө – если будет вестись непрерывно

ТАЛКУУЛАЙЛЫ
53. Көйгөй:

Кээ бир балдар жана кээ бир кыздар  тамеки  ...  .

                        Бул туура / туура эмес.  


Тамеки ден соолукка зыян болсо да, көп адамдар ... .

                        Бул туура / туура эмес. 



                    1-топ

Себеби...

        Эгерде..., анда...                                                      

        Эгерде..., анда...

        Эгерде..., анда..

Демек,балдар жана кыздар тамеки чекпеш керек.

 

                              2-топ                                                                 

            Бул көйгөйдү чечиш үчүн:                                    

 

            биринчиден, ... ыш керек.                         

            экинчиден, ... ыш керек.                            

            үчүнчүдөн, ... ыш керек.                           



                             3-топ  

Бул көйгөйдү чечиш үчүн:


        биринчиден, ... -ууга болбойт.

        экинчиден, ... -ууга болбойт. 

        үчүнчүдөн, ...-ууга болбойт.

ИЛИКТӨӨ
54. 40. “ Эмне үчүн өспүрүмдөр тамеки чегет?” Иликтөө жүргүзгүлө. Мектебиңердеги башка 7-класстын окуучуларынан жооп алгыла.

Иликтөөнүн суроосу: ЭМНЕ ҮЧҮН КЭЭ БИР ӨСПҮРҮМДӨР ТАМЕКИ ЧЕГИШЕТ?

1-ЭТАП


2-ЭТАП



Сөздүк:

өспүрүмдөр – подростки                          

өзүн чоң деп сезет – считает себя взрослым

айырмаланбашүчүн – чтобы не выделяться

окшошкусу келет – хочет быть похожим
55. 41. Иликтөөнүн негизинде диаграмма түзгүлө.

А. Эмне үчүн балдар тамеки чегишет? 


Б. Эмне үчүн кыздар тамеки чегет?




56. 42. Эмне кылуу керек? Жыйынтык чыгаргыла.

Тамеки чеккен балдардан күмөн санаганда (подозревая курящих ребят):

·      байкоо жүргүзүү керек;

·      түшүндүрүү керек

                   ·      ...

                   ·      ...

 

Тамеки чекпей койсо болот, эгерде ...(можно и не курить, если ..):

·      өтө кеч болуп калганча

·      алданбаш керек;

                   ·      ...

                   ·      ...


 Тамеки чекпеш үчүн(чтобы не курить):


                   · спорт менен машыгуу керек;

·  тартиптүү болуу керек;

· ...

· ... 

Сөздүк:

байкоо жүргүзүү керек – надо понаблюдать

түшүндүрүү керек – надо разъяснить

өтө кеч болуп калганча – пока не поздно

алданбаш керек – не надо обманываться

57. 43. Эссе жазгыла.
  • Тамеки чегүүнү кантип токтотууга болот?
  • Көздү кантип сакташ керек?
  • Дүйнөдө эмнени сатып алса болбойт?

Тамеки чегүүгө каршы плакат чыгаргыла



Мен тамеки чекпейм!


                         

Ажалга алданба!


                          

Тамекиге жол жок!

58. 44. Сүрөттөгү сөздөрдү которуп, берилген темага санбюллетень чыгаргыла.


Сергек жашоо образы  

– здоровый образ жизни

59. 45. Санбюллетень чыгаргыла.

1-ТОП                                                           2-ТОП

Санбюллетень планы:                        Санбюллетень планы:

1. Ичкиликтин зыяны                       1. Тамекинин зыяны

2. Келечектеги кесепети                  2. Келечектеги кесепети

3. Ичкиликтен алдын алуу          3. Тамеки чегүүдөн алдын алуу

4. Ичкиликке каршы ураан.             4. Тамекиге каршы ураан. 

60. 46. Берилген сөздөргө аныктама жазгыла (Напишите определение).

1. Пассивдүү тамеки чегүүчүлөр деген ким?

Пассивдүү тамеки чегүүчүлөр – деп .......................... ........................................................................................

.................................... айтабыз.


2. Сергек жашоо образы деген эмне?

Сергек жашоо образы – деп .................................. ................................................................................

.................................... айтабыз.


ОЙЛОНГУЛА, ТАПКЫЛА
61. 47. Ким көп сөз жасайт?



62. 48. Филворддон сөздөрдү тапкыла. Ар биринде 10дон сөз бар.




ӨЗҮҢӨРДҮ ТЕКШЕРГИЛЕ
63. Тамекинин зыяндуулугуна байланыштуу баңги затбүтүндөй организм ууланатжарайтжарылгычжөн эле есть, пойдётпросто такнаркотиквзрывчатыйотравление всего организма 64. Барпы Алыкуловго байланыштуу ойчулоорөзгөчөобонэлдик ырларайтыш состязание акыновтяжелыйнародные песнинапевмыслительособый 65. Ден соолукка байланыштуу жөтөлжүрөк ооруларжытжыт билүү сезими начарлайтис газыичкиликказа табаткакырыккантип?кесепеткөз айнеккөкүрөккүмөн санакургак учукмакул // болуптурпайызсалмак сергек жашоо образыталкалоо тамеки / чылымтартиптери бузулушутердөөтүкүрүүүзгүлтүксүзуулугуучарчоочылым чегүү / тартууэтим ысыктиштин эмалы бузулушу туберкулёзсердечные заболеванияпроцентугарный газвесладноздоровый образ жизникашельподозревайпотетьзапахплеватьповреждение чувствительности обонянияразрушениеспиртной напитокповреждение кожикак?грудьсигаретаумираютдисциплинапоследствиемокротаочкиповреждение зубной эмаликуритьу меня температуранепрерывноусталостьотравление

40 сөз билсең – азаматсың!

33-38 сөз билсең – жакшы!

30 га жетпеген сөз билсең  – дагы аракет кыл

ТЕКШЕРҮҮ ИШТЕРИ

Жат жазуу

66. 2. Орфографиялык жат жазуу Уккан сөздөрдү туура жазгыла. Баары 15 сөз. 67. 3. Сөздүк жат жазуу. Баары 15 сөз. 68. 4. Котормолуу жат жазуу Берилген сөздөрдү орусчага которуп жазгыла. ичкиликкөзөпкөтүрдүүөнүккөнөнөрэлчиөпкөнүн рагыбелекбузулаткөкүрөкжөтөлжалкоолукказа табатайтыш талантумираютленьразвитыйглазасостязание акыновразныеспиртной напитоклегкиегрудьрак легкихпосолпожарокповреждаетсякашель

Тесттик тапшырмалар

1-бөлүк
Лексика. Грамматика

69. Бирден онго чейин (1-10). Туура жообун тегеректегиле.
Дениң .............. болсо, дилиң да .............. болот. (1).
Барпы акындар менен .................... (2) көп чыккан.
Дүйнөдө көздөн .................. (3) эч нерсе жок.
Менин көзүм начар ................ (4).
Тамеки кооздук жана ........................ (5) үчүн колдонулган.
Ж.Никонун атынан “никотин” деген ..................... (6) алынган.
Метан жана бутан – ....................(7) газдар.
Чылым чегүү көздү ................ (8).
Алкоголдук ............................ (9) адамга байыркы убактан бери белгилүү.
Тамеки ден соолукка зыян, ................... (10) кээ бир өспүрүмдөр баары бир тамеки чегишет.

2-бөлүк
                             Окуп түшүнүү

70. Он бирден он төрткө чейин (11-14). Текстти окугула. Белгиленген сүйлөмдөрдүн логикалык уландысын тапкыла.
(11) Тамеки ден соолукка зыян.
(12) Ичимдик адамдын өмүрүн 20 жылга кыскартат.
(13) Тамеки чеккенде өпкөнүн рагы пайда болот.
(14) Тамеки чеккен балдарды мугалимге айтыш керек.
71. Он бештен жыйырмага чейин (15-20). Сүйлөмдөрдө көп чекиттин ордуна ылайык келген туура жоопту тегеректегиле.
Эгерде Х.Колумб тамекинин зыянын ............... (15), анда Европага ................. (16) келмек эмес.
Эгерде чылым чегүү ................... (17) зыяндуу болсо, анда ал эмне үчүн көп .................... (18)?
Эгерде ................... (19) жашагың келсе, анда спорт менен көп ..................... (20) керек.

3-бөлүк
угуп түшүнүү

72. Жыйырма бирден жыйырма бешке чейин (21-25). Сүйлөм угузулат. Угузулган сүйлөмдүн мазмунуна туура келген жоопту тапкыла. 21-суроо. Угузулган сүйлөмдүн мазмунуна туура келген жоопту тапкыла.
(21) Эмне жөнүндө сөз болду?
73. 22-суроо. Угузулган сүйлөмдүн мазмунуна туура келген жоопту тапкыла.
(22) Эмне жөнүндө сөз болду?
74. 23-суроо. Угузулган сүйлөмдүн мазмунуна туура келген жоопту тапкыла.
(23) Эмне жөнүндө сөз болду?
75. 24-суроо. Угузулган сүйлөмдүн мазмунуна туура келген жоопту тапкыла.
(24) Ким жөнүндө сөз болду?
76. 77. 25-суроо. Угузулган сүйлөмдүн мазмунуна туура келген жоопту тапкыла.
(25) Эмне жөнүндө сөз болду?

Жыйырма алтыдан отузга чейин (26-30). Диалог 2 жолу угузулат. Угузулган диалог боюнча суроолорго жооп бергиле. 

78. 79. Угузулган диалог боюнча суроолорго жооп бергиле.
26-суроо. Алар эмне жөнүндө сүйлөштү?
27-суроо. Ким жөтөлүп жатат?
28-суроо. Ким чылым чегип жатат?
29-суроо. Азиз кантип ооруп жатат?
30-суроо. Тамекиге каршы сөз кайсы?

Эссе жазуу

80. ТОЛУКТАП ЖАЗУУ 1. Берилген текстти толуктап жазгыла.

Ичимдик

Алкоголдук ........................................ (1) адамга байыркы убактан бери белгилүү. Ошол мезгилден бери ичкиликтин кишиге ................................... (2) келтирерин билишкен.

VI-VII ........................................ (3) араб өлкөлөрүндө шараптан (винодон) таза ........................................ (4) алышып, аны ........................................ (5) деп аташкан. Анын мааниси ........................................ (6) дегенди түшүндүрөт.

Бирок алкоголь ........................................ (7) заттарына кирбейт, ошондуктан тамак катары ........................................ (8) болбойт. Спирттик ичимдиктер ................................... (9) эмгек жөндөмдүүлүгүнө ........................................ (10) таасирин ....................................... (11).

Алкоголизм кишинин ........................................ (12) ар кандай ........................................ (13) болгон каршылык көрсөтүү механизмин (........................................ (14) системаны) төмөндөтөт.

14 сөз

81. ӨЗ АЛДЫНЧА ЖАЗУУ

Темасы: “Сергек жашоо образы”

 

Болжолдуу планы:

1.      Дени таза деген эмне?

2.      Сергек жашоо дегенди кандай түшүнөсүң?