4-тема КЫРГЫЗСТАНДЫН   КЫРГЫЗСТАНДЫН КАНАТТУУЛАРЫ ЖООМАРТ БӨКӨНБАЕВ “БҮРКҮТТҮН КАНАТЫ”
Шарттуу багыныңкы сүйлөм: эгерде ... са, анда..., -ганда /-канда
1.
1. Макалды орус тилине которгула.
Туулган жердин топурагы – алтын.
Своя земля и в горсти мила, Всякому мила своя сторона, На родной стороне и камешек знаком,
2. 2. Сүрөткө карап, суроолорго жооп бергиле.


Куш эмнеси менен конот?
Куш эмнеси менен учат?
Куштун балапаны эмнеден чыгат?
Куш эмнеси менен тамак жейт?
Куш эмнеси менен басат?
Куш кайда тууйт?
тумшугу, канаты, буту, куйругу, жумурткадан, уяда,
3. 3. “Туура”, “ката” экенин белгилегиле. 1. Бардык куштар уча алышпайт. 2. Куш канаты менен учат. 3. Куштар уяда жашайт. 4. “Куш”, “канаттуу”– синоним сөздөр. 5. Куштар буту менен тамак жейт. 7. Адамдар жумуртка жебейт. 8. Куш куйругу менен конот. 9. Куштардын баары пайдалуу. 4. 4. Чачылган сөздөрдөн макал түзгүлө



5.
5. Сүйлөмдөрдү чактар боюнча өзгөрткүлө.
Куш куйругу менен кон...
Куш канаты менен уч...
Куштун балапаны жумурткадан чык (г)...
Куш тумшугу менен тамак же...
{"future":["ат","от","ет","өт","байт","бейт","бойт","бөйт","йт"],"real":["ып жатат","ип жатат","уп жатат","үп жатат","бай жатат","бей жатат","бой жатат","бөй жатат","п жатат"],"past":["ды","ди","ду","дү","ты","ти","ту","тү"]}
6. 6. Суроолорго жооп бергиле. 1. Туулган жер деген эмне?
2. «Туулган жердин топурагы – алтын” деген макалды кандай түшүнөсүңөр?
3. Башка улутта мааниси жагынан окшош макал барбы? Мисалы:
7. 7. Чачылган тамгаларда кайсы макал катылган?
Башка жерде султан болгончо, өз жериңде ултан бол
Мекенди сүйүү -- бакыт.
Туулган жердин топурагы --алтын.
8. 8. Суроолорго жооп бергиле. Бири-бириңер менен сүйлөшкүлө.

                                        I

А: Башка жерде султан болгон жаманбы?

Б: Ооба, жаман / жакшы.

А: Эмне үчүн?

Б: Себеби ................................................. .

                                  II

А: Өз жериңде  жөнөкөй (ултан) болгон жакшыбы?

Б: Ооба, жакшы / жаман.

А: Эмне үчүн?

Б: Себеби ................................................  .

Өз жериңде ултан болгондун оң / терс жактарын айткыла. 9. 9. Бул макалга маанилеш макалдарды тапкыла. Башка жерде султан болгончо, өз жериңде ултан бол.
Кто за Родину горой, тот истинный герой.
Своя земля и в горсти мила.
Родной край − сердцу рай.
Земля отцов − твоя золотая колыбель.
Родина − мать, умей за нее постоять.
Жить − Родине служить.
Кто где родился, там ему и рай.

ҮЙРӨНӨЛҮ

10. 10. Берилген сөздөрдү сүрөттөргө жебе менен көрсөткүлө. ҮЙ КАНАТТУУЛАРЫ 1тоок2үндүк3каздар4балапандар5короз6жөжө7өрдөк тоокказдарүндүкбалапандаркорозжөжөөрдөк балапан // жөжө – цыплёнок
үй канаттуулары – домашние птицы
11. 11. Сүрөткө карап, суроолорго жооп бергиле. ЖАПАЙЫ КАНАТТУУЛАР 1үпүп2таранчы3пингвин4илегилек5улар6чабалекей7турна8бүркүт9үкү таранчычабалекейүпүппингвинилегилекулартурнабүркүтүкү
Кайсы куш сууда жашайт?
Кайсы куш адамдарга жакын жашайт?
Кайсы куш тоодо жашайт?
Кайсы куш экзотикалык куштар?
тоту куш, чабалекей, улар, ак чардак,
жапайы – дикий
жакын – рядом // близко
12. 12. Үлгүгө таянып, куштар жөнүндө жазгыла.



Колдонулуучу сөздөр:
узун / кыска
чоң / кичине
түз / ийри
жоон / ичке
13. 13. Сүрөттөгү жаныбарлардын атын жазып, туура эмес жоопту сызып койгула



14. 14. Сүрөттөгү канаттуулар жөнүндө жазгыла.



СҮЙЛӨШКҮЛӨ

15. 15. Канаттуулар боюнча үлгүнү уккула, көп чекиттин ордуна кандай сөздөр айтылганын эстеп калгыла. II, III, IV диалогдорду улантып түзгүлө. Көп чекиттин ордуна керектүү сөздөрдү койгула.

II

А: Жапайы канаттууларга кайсылар кирет?

Б: Жапайы канаттууларга ........................... кирет.

А: Эмне үчүн аларды жапайы канаттуулар деп аташат?

Б: Себеби алар .................................................. .


                                    III

А: Суу канаттууларына кайсылар кирет?

Б: Суу канаттууларына ................................ кирет.

А: Эмне үчүн аларды суу канаттуулары деп аташат?

Б: Себеби алар .................................................. .


IV

А: Сейрек кездешүүчү канаттууларга кайсылар кирет?

Б: Сейрек кездешүүчү  ............................... кирет.

А: Эмне үчүн аларды сейрек кездешүүчү куштар деп аташат?

Б: Себеби алар ................................................ .


Канаттуулар боюнча үлгүнү уккула, көп чекиттин ордуна кандай сөздөр айтылганын эстеп калгыла. VI, VII, VIII диалогдорду улантып түзгүлө. Көп чекиттин ордуна керектүү сөздөрдү койгула.

VI

А: Үкүлөр  кандай куштарга кирет?

Б: Үкүлөр .................................................. кирет.

А: Эмне үчүн аларды ............................. деп аташат?

Б: Себеби алар .............................................. .

А: Үкүлөр эмне жешет?

Б:  ................................................................ .

А: Ал Кызыл китепке киргенби?

Б: Ооба / жок.

А: Эмне үчүн?

Б: Себеби алар .......................................... . 

        

                                VII

А: Кыргызстанда тоос куштар барбы?

Б: ................................................................... .

А: Тоос куштар кандай куштарга кирет?

Б: Тоос куштар ...................................... кирет.

А: Эмне үчүн аларды .......................... деп аташат?

Б: Себеби алар ............................................. .

А: Тоос куштар эмне жешет?

Б:  ............................................................... .

А: Ал Кызыл китепке киргенби?

Б: Ооба / жок.

А: Эмне үчүн?

Б: Себеби алар .............................................. .

VIII

А: Шумкарлар  кандай куштарга кирет?

Б: Шумкар ......................................... кирет.

А: Эмне үчүн аларды ........................ деп аташат?

Б: Себеби алар ............................................. .

А: Шумкарлар эмне жешет?

Б:  .............................................................. .

А: Ал Кызыл китепке киргенби?

Б: Ооба / жок.

А: Эмне үчүн?

Б: Себеби алар ............................................. .

Сөздүк:

кирет – входят

сейрек кездешүүчү – редко встречающиеся виды

деп аташат – называют

шумкар – сокол

жырткыч – хищные

СУРОО БЕРГИЛЕ

16. 16. Сүйлөмдөргө бир нече суроолорду түзгүлө.

                                 I 
Кыргызстанда Кызыл китепке кирген канаттуулар бар.

1. ..................................… ? – Кыргызстанда.

2. ..................................… ? – Кызыл китепке.

3. ..................................... ? – Канаттуулар. 

4. ...................................…? – Ооба, бар.                         

                                II

Кызыл китепке кирген куштар корголот.

1. ......................................? – Кызыл китепке.
2. ..................................... ? – Куштар.
3. ..................................... ? – Корголот.
4. …...................................? – Кирген.

                                III 
Кызыл китепке ак куу, улар, бүркүт, каркыра жана башка куштар кирген.

1. ......................? – Кызыл китепке. 
2. .................… ? – Ак куу, улар, бүркүт, каркыра. 
3. …................. ? – Куштар. 
4. …..................? – Кирген.

                                IV 

Себеби булар Кыргызстанда аз гана санда жашайт.

1......................................? – Кыргызстанда.

2. ....................................? – Аз гана санда.

3. ....................................? – Ак куу, улар, бүркүт,
4. ....................................? – Канаттуулар

17. 17. Белгиленген сөздөргө суроо бергиле.                                I
1. .......................… ? – Куштар адамга пайдалуу.
2. .......................… ? – Куштар адамга пайдалуу.
3. .......................… ? – Куштар адамга пайдалуу.
                              II
1. ..........................? – Канаттуулар зыяндуу курт-кумурскаларды жок кылат.
2. .........................? – Канаттуулар зыяндуу курт-кумурскаларды жок кылат.
3. .......................? – Канаттуулар зыяндуу курт-кумурскаларды жок кылат.
4. .......................? – Канаттуулар зыяндуу курт-кумурскаларды жок кылат.
                             III
1. ......................? – Канаттуулар жок болсо, анда курт-кумурскалар көбөйүп кетмек.
2. .....................? – Канаттуулар жок болсо, анда курт-кумурскалар көбөйүп кетмек.
3. .....................? – Канаттуулар жок болсо, анда курт-кумурскалар көбөйүп кетмек.
4. ....................? – Канаттуулар жок болсо, анда курт-кумурскалар көбөйүп кетмек.
                         IV
1. ..................... ? – Кээ бир куштар жашылча-жемиштерге зыян келтирсе да, алар пайдалуу.
2. .................... ? – Кээ бир куштар жашылча-жемиштерге зыян келтирсе да, алар пайдалуу.
3. ................... ? – Кээ бир куштар жашылча-жемиштерге зыян келтирсе да, алар пайдалуу.
                          V
1. ....................? – Күн жылыганда куштар учуп келишет.
2. ...................? – Күн жылыганда куштар учуп келишет.
3. ....................? – Күн жылыганда куштар учуп келишет.

                   Сөздүк:


Кызыл китеп – Красная книга
күн жылыганда – когда теплеет
көбөйүп кетмек – численность увеличились бы
курт-кумурска – насекомые
корголот – охраняются

УККУЛА

Жоомарт Бөкөнбаев (1910-1944). Жазуучу тууралуу маалыматты уккула, көнүгүүлөрдү иштегиле. 18. 18. Суроолорго жооп бергиле.

а) Жоомарт Бөкөнбаев ким болгон?

б) Акын канча жашында каза болгон?

в) Анын кандай чыгармалары бар?

г) Ал кимдин чыгармаларын которгон?

19. 19. “Туура”, “ката” экенин белгилегиле. Жоомарт Бөкөнбаев Мазар-Сай айылында туулган Кесиби акын, жазуучу, драматург болгон Ж. Бөкөнбаев драмаларды да жазган Акын көп чыгармаларды орус тилинен которгон Ал Улуу Ата Мекендик согуштан каза болгон Акын “Манас” эпосун киного тарткан 20. 20. Текстте эмне жөнүндө сөз болду?
ыр
акын
баатыр
журнал
орус тили
Мазар-Сай
үй
үй-бүлө
драматург
котормо
өнөр
чыгарма
21. 21. Сүйлөмдөргө тиешелүү болгон сөздү калтырып, кереги жогун чийип салгыла. БАР / ЖОК Бишкекте Ж. Бөкөнбаев атындагы көчө бар. Токтогулда Ж. Бөкөнбаев атындагы музей бар. Ысык-Көлдө Ж. Бөкөнбаев атындагы айыл жок. Ж. Бөкөнбаев атындагы китепкана бар. Токтогулда Ж.Бөкөнбаев атындагы мектеп жок. Акындын китептери китепканада бар. Биздин үйдө Жоомарттын сүрөтү жок. Жоомарт Бөкөнбаевдин балдары жок. Окуп түшүнүү

БҮРКҮТТҮН КАНАТЫ

Жашыл чөп – жарашыгы салкын жайдын,
Жайкалып суу башына басып бардым.
Уюган ак мөңгүнүн этегинен,
Бүркүттүн бир канатын таап алдым.
Не себеп, эмнеликтен өзүң жалгыз,
Кыш күнү жемиңди издеп кыдырдыңбы?
Сермейм деп каардуу кырга урундуңбу?
Дүркүрөп бийик тоодон көчкү жүрсө,
Ошондо эпкинине жулундуңбу?

Сөздүк:
жайкалып – не спеша, медленно
ак мөңгүнүн этегинен – у подножия ледяных вершин
таап алдым – я нашёл
не себеп? / эмне үчүн? / эмнеликтен? – почему?
жем – корм
көчкү – снежная лавина
жулундуңбу? – нарвался ли?
22. 22. Тестке жооп бергиле.
«Бүркүттүн канаты» деген ырда эмне жөнүндө айтылат?
23. 23. Ырга эки жөнөкөй, үч татаал суроо түзгүлө 1. .....................................?
2. .....................................?
3. .....................................?
4. .....................................?
5. .....................................?
24. 24. Чачылган сөздөрдөн сүйлөм түзгүлө.

1. кыдырдыңбы, издеп, жемиңди, күнү, кыш.

..................................................................
2. жалгыз, өзүң, эмнеликтен, себеп не

..................................................................
3. алдым, таап, бүркүттүн, канатын, бир

.................................................................
4. бардым, басып, башына, суу, жайкалып

.................................................................

25. 25. Жоопторго суроо бергиле.

1. А: .....................................?
Б: Акын бүркүттүн канатын таап алды.


2. А: .....................................?
Б: Жайында акын бүркүттүн канатын таап алды.


3. А: .....................................?
Б: Мөнгүнүн этегинен акын бүркүттүн канатын таап алды.


4. А: .....................................?
Б: Акын бүркүттүн канаты менен сүйлөштү.

26. 26. Ыр саптарын сүйлөмгө айландырып жазгыла.

Колдонулуучу сөздөр: көчкүдө, эмне үчүн, кышында, мен. 

 Үлгү:

Жайкалып суу башына басып бардым – Мен сууга жайкалып басып бардым.


1. Бүркүттүн бир канатын таап алдым 

.............................................................
2. Не себептен, эмнеликтен өзүң жалгыз

.............................................................
3. Кыш күнү жемиңди издеп кыдырдыңбы?

.............................................................
4. Дүркүрөп бийик тоодон көчкү жүрсө,
Ошондо эпкинине урундуңбу?

................................................................

27. 27. Сөздөр менен сүйлөм түзгүлө.

бүркүт: .......................................................

көчкү: .........................................................

бүркүттүн канаты: ........................................

кышында: ....................................................

Шарттуу багыныңкы сүйлөм

Эгерде … са, анда…;  -ганда / -канда

28. 28. Таранчылар жөнүндө топто иштегиле.


Эгерде ... -са, анда.....

1.Таранчыларды кырбаш керек.
2.Эгерде таранчыларды кырса, ...
3.Эгерде ... са, анда...
4.Эгерде ... са, анда...
5. Демек, таранчыларды ... кырбаш керек.



-ганда / -канда

1. Таранчыларды кырбаш керек.

2.Таранчыларды кырганда, анда...
3. ... ганда / канда, анда...
4. ... ганда / канда, анда...
5. ... ганда / канда, анда...
5. Ошондуктан таранчыларды кырбаш керек.

29. 29. Сүйлөмдөрдү уланткыла. 1. Эгерде чабалекейлерди жок кылса, анда ...
2. Эгерде көгүчкөндөрдү көп бакса, анда ...
3. Эгерде тоокторду көп бакса, анда ...
4. Эгерде ак кууларды коргосок, анда ...
5. Эгерде куштарга уя жасасак, анда ...
6. Чабалекейлерди жок кылганда, анда ...
7. Эгерде шумкарларды коргогондо, анда...
8. Эгерде бүркүттөрдү жок кылганда, анда ...
9. Тоокторду көп бакканда, анда ...
10. Канаттууларды колго бакканда, анда ...
ИЛИКТӨӨ/ ИССЛЕДОВАНИЕ 30. 30. “Куштар эмне үчүн жоголот?” Топ боюнча иликтөө жүргүзгүлө.





Сөздүк:

жоголушу мүмкүн – могут исчезнуть

жырткычтар – хищники
мергенчилер – охотники

жаратылыш кырсыгы – стихийное бедствие
өзү – сам (-а) бузгандыктан – из-за того, что сломали
башка себептен – по другой причине

31. 31. “Куштар эмне үчүн жоголот?” Иликтөөнүн негизинде диаграмма түзгүлө.



ТАЛКУУЛАГЫЛА

Куштар жоголбос үчүн эмне кылыш керек?
32. 32. Долбоор усулу боюнча иштеп чыккыла.

Талаптар:


     1. Кыргызстандагы куштар
     2. Куштарга кылган мамилебиз
     3. Куштардын жоголуп жатканынын себептери
     4. Куштардын келечеги


Таяныч сүйлөмдөр:


    – Куштарды сакташ керек. Себеби ...
    – Биздин өлкөдө сейрек кездешүүчү куштарды коргош керек. Анткени ...
    – Мергенчилер куштарды жок кылбаш керек. Себеби ...
    – Балдар куштардын уясын бузбаш керек . Анткени...
    – Куштар адамдарга пайдалуу. Себеби ..


Талаш пикирлер:

              Кошуласыңбы?

                          Же кошулбайсыңбы?


     Куштарды сакташ керек.
     Эгерде куштар жоголсо, анда жерде курт-кумурскалар көбөйүп кетет.
     Куштар адамга пайдалуу.
     Куштар адамга зыян алып келет, себеби жашылча-жемиштерди чокушат.
     Куштар адам үчүн зыяндуу, себеби жугуштуу ооруларды алып келишет.

33. 33. Кайсы өлкөнүн мамлекеттик символикасында канаттуулардын сүрөтү бар? Белгилегиле (√).
Тажикстандын
Түркмөнстандын
Россиянын
Япониянын
Индиянын
Ирандын
Англиянын
Кыргызстандын
Кытайдын
АКШнын
Казакстандын
Румыниянын
Окугула
“Ак-Шумкар” сыйлыгы

      Шумкар – алгыр куш. Борбордук Азия элдеринде байыртадан эле жогору бааланган. Төшү ак же бозомук, жону кызыл болот. Алтайда көп жашайт. Ал Кызыл китепке киргизилген.



“АК-ШУМКАР” – мамлекеттик өзгөчө белги, эң жогорку сыйлык.
1996-жылы 16-апрелде киргизилген.
2013-жылга чейин 22 адамга берилген.
34. 34. Которгула.
   1. Кыргызстанда канаттуунун атынан эң жогорку мамлекеттик сыйлык бар. Ал “Ак-Шумкар” сыйлыгы. Себеби кыргыздар ак шумкарды жогору баалаган. Манас баатырдын да ак шумкары болгон.
   2. Бул сыйлык Кыргыз Республикасынын Баатырларына гана берилет.
   3. Бул наам мамлекеттин жана элдин алдында эмгеги сиңген, Кыргыз Республикасынын эркиндиги жана эгемендүүлүгү үчүн өзгөчө эрдик көрсөткөн адамдарга гана берилет.
35. 35. Тестке жооп бергиле.
1-абзацта эмне жөнүндө айтылат?
36. 36. Тестке жооп бергиле.
2-абзацта, сенин оюңча, кандай адамдар баатыр болот?
37. 37. Тестке жооп бергиле.
3-абзацта эмне жөнүндө сөз болгон жок?
38. 38. Суроолорго ылайык келген жоопторду белгилегиле(√). а) Шумкар кандай куш?
суу куш
алгыр куш
жырткыч куш
жапайы куш
б) "Ак-Шумкар" кандай сыйлык?
баатырлык
мамлекеттик
жөнөкөй
өзгөчө
Сөздүк:
жогорку – высокий (-ая)
сыйлык – награда
өзгөчө – особый
баалаган – ценили
гана – только
эрдик – героизм
бозомук – сероватый
эмгеги сиңген – заслуженный
баалуулук – ценности
алгыр – хваткий
УККУЛА
39, 40, 41, 42-тапшырмаларды аткаргыла. 
39. 39. Бул белгилүү адамдар кайсы эмгеги үчүн “Ак Шумкар” өзгөчө сыйлыгы менен сыйланган? Түгөлбай СыдыкбековЧынгыз АйтматовБелгилүү хирург Эрнст Акрамов Учкуч-космонавт Салижан Шариповго Кыргыз ССРинин партиялык жана мамлекеттик ишмери Исхак Раззаковго Тургунбай Садыков Социалисттик Эмгектин Баатыры, коомдук жана мамлекеттик ишмер, фермер Таштанбек Акматовго кыргыз элине кылган эмгеги үчүн өлгөндөн кийин берилген.космосту өздөштүрүүдөгү эрктүүлүгү жана патриоттуулугу үчүн берилген. чыгармалары жана жогорку жарандык позициясы үчүн “Ак Шумкар” өзгөчө сыйлыгы менен сыйланган.кыргыз медицинасына кошкон салымы үчүн “Ак Шумкар” өзгөчө сыйлыгы менен сыйланганчыгармалары менен кыргыз элин дүйнөгө таанытканы үчүн берилген. кыргыз искусствосуна кошкон салымы үчүн, улуттук скульпторлор мектебин түзгөндүгү үчүн сыйланганөлкөнүн жыргалчылыгы үчүн үлгү болорлук талыкпай эмгектенгени үчүн берилген. 40. 40. Көп чекиттин ордуна белгилүү адамдарды жазгыла. • Чыгармалары, жогорку жарандык позициясы үчүн сыйланган• Кыргыз медицинасына кошкон салымы үчүн сыйланган. • Космосту өздөштүрүүдөгү эрктүүлүгү жана патриоттуулугу үчүн сыйланган• Кыргыз Республикасынын элине кылган эмгеги үчүн сыйланган. • Кыргыз искусствосуна кошкон салымы үчүн, улуттук скульпторлор мектебин түзгөндүгү үчүн сыйланган• Чыгармалары, кыргыз элин дүйнөгө таанытканы үчүн сыйланган.• Өлкөнүн жыргалчылыгы үчүн талыкпай эмгектенгени үчүн сыйланган Т.СадыковЧ.АйтматовИ.РаззаковТ.СыдыкбековЭ.АкрамовС.ШариповТ.Акматов 41. 41. Белгилүү адамдардын кесибин жебе менен көрсөткүлө. Тургунбай СадыковТүгөлбай СыдыкбековСалижан ШариповТаштанбек АкматовИсхак РаззаковЭрнст АкрамовЧ.Айтматов учкуч-космонавтмамлекеттик ишмержазуучуфермерскульптордарыгердүйнөлүк жазуучу 42. 42. Суроонун жоопторун белгилегиле (√). Бул сыйлык кайсы кесиптин ээлерине берилген?
мугалим
акын
фермер
дыйкан
дарыгер
жазуучу
учкуч
скульптор
саясатчы

ИШ КАГАЗЫ

КУТТУКТОО – ПОЗДРАВЛЕНИЕ

43. 43. Сөздүн (морфологиялык) бөлүнүшүн эстеп калгыла. кут – тук – тоо
[кут] – Сапарыңар кут болсун! Счастливого пути!
[тук] – зат атоочтон сын атооч жасоочу мүчө: шаардык, көлдүк
[тоо = та+оо] -та – зат атоочтон этиш жасоочу мүчө: кайчыла, иште
-оо – кыймыл атоочтун мүчөсү: учуу, иштөө, күлүү
44. 44. Куттуктоонун даяр сөздөрүн катыштырып, сүйлөм түзгүлө. Куттуктоо сөздөрү:
.......... карата менин куттуктоомду кабыл алып коюңуз!
.......... менен чын жүрөктөн куттуктаймын!
... жаркын майрамы менен куттуктайм.
Куттуктоо салтанатка же кубанычтуу нерсеге карата колдонулат. 45. 45. Сөздүн жөндөлүшүн эстеп калып, жөндөмөлөрдүн ыраатын бузбай сүйлөм түзгүлө.

Үлгү:

Жөндөмө Сөз Сүйлөмдөр

Атооч   куттуктоо Куттуктоо жазылыш керек.

Илик куттуктоонун Куттуктоонун темасы болуш керек.

Барыш куттуктоого Куттуктоого жакшы жактарды табыш керек.

Табыш куттуктоону Куттуктоону жакшылап жазыш керек.

Жатыш куттуктоодо Куттуктоодо ... унутулуп калбаш керек.

Чыгыш куттуктоодон Куттуктоодон адам рахат алыш керек.


Жөндөмө             Сүйлөмдөр

Атооч        Өскөнбекти туулган күнү менен куттуктоо ...
Илик          Өскөнбекти туулган күнү менен куттуктоонун ...
Барыш       Өскөнбекти туулган күнү менен куттуктоого ...
Табыш       Өскөнбекти туулган күнү менен куттуктоону ...
Жатыш     Өскөнбекти туулган күнү менен куттуктоодо ...
Чыгыш       Өскөнбекти туулган күнү менен куттуктоодон ...

46. 46. “Ак-Шумкар” өзгөчө белгисин алгандарга куттуктоолорду жазгыла. 1-топ    С.Шариповду куттуктагыла.
2-топ    Э.Акрамовду куттуктагыла.
3-топ    Т.Акматовду куттуктагыла.
47. 47. Куттуктоолорду жазгыла. 1-топ    Майрамдык куттуктоо
2-топ    Юбилейлик куттуктоо
3-топ    Туулган күндү куттуктоо

ЫРДАГЫЛА

Жөжөлөрүм
(Азербайжан ыры)

Сөзү: Тофук Мутелибовдуку
Обону: Кембер Хусейиндики


Чип-чип жөжөлөрүм,
Чип-чип менин жөжөлөрүм,
Сарбашылым бармактайым
Мен багайын ардактайын,
Чийп-чийп жөжөлөрүм.


Коюу чөпкө киресиңер
Эркин ойноп жүрөсүңөр
Ой менин жөжөлөрүм
Ой менин жөжөлөрүм
Чийп-чийп менин жөжөлөрүм, чип-чип.


Суу ичкиле бери келип,
Жем чачайын, чөптөн берип.
Ой менин жөжөлөрүм
Ой менин жөжөлөрүм
Чийп-чийп менин жөжөлөрүм,
чийп-чийп.

Сөздүк:
жөжө – цыплёнок
коюу чөп – густая трава
эркин – свободно
жем – зерна
48. 48. Ырды орус тилинде жана башка тилдерде ырдагыла.

Хор: Цып, цып, мои цыплятки,

Цып, цып, цып, мои касатки,

Хор: Вы, пушистые комочки.

Хор: Цып, цып, мои цыплятки,

Соло: Здесь, в траве густой, привольно

Погулять вам можно вволю.

Хор: Ой, мои

Соло: Вы, цыплятки!

Хор: Ой, мои

Соло: Вы, касатки!

Хор: Вы, пушистые комочки.

Хор: Цып, цып, мои цыплятки.


Соло: Подойдите вы напиться,

Дам вам зерен и водицы.

Хор: Ой, мои

Соло: Вы, цыплятки!

Хор: Ой, мои

Соло: Вы, касатки!

Хор: Вы, пушистые комочки.

Хор: Цып, цып, мои цыплятки,

Цып, цып, цып, мои касатки,

Вы пушистые комочки,

Мои будущие квочки. 


Цып, цып, цып, мои касатки,

Вы пушистые комочки,

Мои будущие квочки.


49. 49. Канаттуулар жөнүндө башка улуттарда эмнелер бар? Кыргыздарда: “Көгүчкөнүм”, “Ак кептер”, ................. деген ырлар бар. “Эрте келген турналар” деген кино бар.
Орустарда: “Жаворонок”, “Птица счастья”, .............. деген ырлар бар.
Өзбектерде: “Insonlar qushlarortidanketmoqda”, ................ деген кинолор бар.
Тажиктерде: “Тажикстандагы канарейкалар”, “Худжандагы көгүчкөндөр”, ...................... деген даректүү фильмдер бар.
Англистерде: “Lonely bird”, ...................... деген ырлар бар.

ОЙЛОНГУЛА, ТАПКЫЛА

50. 50. Филвордду тапкыла (ОНдон сөз бар).




51. 51. Ким көп сөз жасайт?



52. 52. Баш катырманы тапкыла.

Тигинен: 1. Куш тууйт. 2. Өрдөктүн жанында жашайт. 4. Сууда жашайт. 5. Өңү кара. 6. Талаада жашайт.

Туурасынан: 3. Гербде сүрөтү бар. 7. Бакыт алып келет. 8. Тооктун баласы. 9. Куштун баласы.



ӨЗҮҢӨРДҮ ТЕКШЕРГИЛЕ

Канаттууларга байланыштуу сөздөр балапан // жөжөжакынжашылча-жемишканаттуулар// куштаркорголоткөбөйүп кетмеккүн жылыгандакурт-кумурскаларКызыл китептоодоүй канаттуулары увеличилось быовощи-фруктыцыплёнокв горахзащищаетсярядом // близкоптицыдомашние птицынасекомыеКрасная книгакогда теплеет “Ак шумкар” тексти боюнча сөздөр жаранжогорку сыйлыкөзгөчөбозомукэмгеги сиңген ишмерсалымэрктүүлүкбаалаганганаэрдик цениливкладособыйвысокая наградамужествогражданиндеятельгероизмтолькозаслуженныйсероватый “Бүркүттүн канаты” ыры боюнча сөздөр жемкөчкүтаап алдым нашеллавинакорм Куштардын аталышы үкүилегилектурнабүркүткарчыгашумкартаранчыүпүпкүкүктоту куштоос кушчабалекейак куу аистсовакукушкажуравльястребберкутудодворобейпопугайпавлинсоколласточкалебедь 40 – азаматсың!
25-35 – жакшы!
25тен төмөн – дагы аракет кыл

ОКУЙЛУ

МОЛДО КЫЛЫЧ ШАМЫРКАН УУЛУ 1866–1917

Өзүнүн аты-жөнү: Кылыч Шамыркан уулу.
Эл койгон аты: Молдо Кылыч. Арабча жазганды билген     адамдарды “Молдо”, же “Молдоке” деп коюшчу. Ошол     себептүү ага Молдо деген ат кошулган.
Өнөрү: жазгыч акын.
Туулган жери: Кочкор.
Туулган жылы: 1866-жыл.
1911-жылы “Зилзала” деп аталган чыгармасы Казан шаарында     араб алфавити менен басылып чыккан.
Чыгармалары: “Чүй баяны”, “Керме тоо”, “Мал казал”,     “Канаттуу”, “Кол казал”, “Кара Кочкор”, “Кыз-жигит”,     “Жатакчылар”, “Чүй канаттуулары”.
Сатиралары: “Бүркүттүн тою”, “Он жетибий”, “Качанак Молдо     Сулайман”, “Молдо Дүйшө”.
Санаттары: “Зар заман”, “Азаматтар”, "Сапар”
Кошоктору: “Бай тайлак” ж.б.
Өлгөн жылы: 1917-жыл.

    Кылычтын өз атасы Шамыркан – атактуу Төрөкелди баатырдын биринчи уулу болгон. Ошондуктан Молдо Кылычтын чыгармалары узак мезгил бою «кара сандыкка» жабылган. Себеби ал байдын баласы болгон. Бул ал кездеги саясатка туура келген эмес. 

    Анын чыгармачылыгын изилдеген окумуштуу Тазабек Саманчин да куугунтукка алынган.

Сөздүк:
кара сандыкка жабылган // бекитилген, чыгармаларына тыюу салынган – запрещено
53. 53. “Туура”, “ката” экенин белгилегиле. 1. Молдо Кылыч кедейдин үй-бүлөсүндө өскөн 2. Акындын атасы баатыр болгон. 3.“Зилзала” аттуу чыгармасы Казанда басылып чыккан. 4. Анын чыгармачылыгын Тазабек Саманчин изилдеген. 5. Кылыч Шамыркан уулу ыр жазган эмес. 54. 54. Суроолорго жооп бергиле. А) Кылыч Шамыркан уулу ким болгон?
Б) Эмне үчүн Молдо Кылычтын чыгармалары узак мезгил бою «кара сандыкка» жабылган?
В) Акын канча жашында дүйнөдөн кайткан?
Г) Анын кандай чыгармалары бар?
Д) Эмнеге Тазабек Саманчин куугунтукка алынган?
55. 55. Текстте эмне жөнүндө сөз болду (√).
ыр
үй
акын
баатыр
окумуштуу
журнал
куш
кара сандык
өнөр
Кочкор
чыгармалар
үй-бүлө

ОКУЙЛУ

БҮРКҮТТҮН ТОЮ
1-ҮЗҮНДҮ
Мурунку өткөн заманда,
Жан-жаныбар барында.
Булбул чечен ой кылды,
Бүркүт баатыр той кылды.
Үкү куштун жакшысы,
Ылаачындай алгыры,
Ителгидей илгири,
Бу да келсин деп айтты.
Ала карга, чаар карга,
Чөкө таан, сагызган –
Баары келсин деп айтты.
Чабалекей керектүү,
Чакырып кел деп айтты,
Күкүк менен зейнепти.
Тоо башында уларды,
Көл боюнда кууларды,
Кекилик менен чилдерди,
Өрдөк, чүрөк, каздарды,
Баарын жыйып кел деди.
Баатырдыкы макул деп,
Айтканынын баарысын
Азыр жыйып келди дейт.
56. Иш дептерге иштегиле. 56. Ырды окугула.
57. Ар бир үзүндүнүн мазмунун айтып бергиле.
58. Ырдагы кездешкен канаттуулардын аттары: ...
59. Айбанаттардын аттары: ...
57. 60. 1-үзүндү боюнча 3 татаал жана 3 жөнөкөй суроо түзгүлө. 1. ...
2. ...
3. ...
4. ...
5. ...
6. ...
58. 61. 1-үзүндүдө эмне жөнүндө сөз болду ( √ ).
бий
баатыр
жаз
кузгун
кекилик
кийим
айбанаттар
той
тамак
бөрү
чүпүрөк
куштар
2-ҮЗҮНДҮ
Кашкулакты коңуз тер деди,
Алыстан келген мейманга
Союш үчүн бер деди.
Бөрүнү кой сой деди.
Мурункуңду кой деди.
Алып келип аюуну,
Кемегени каз деди,
Маймылды казан ас деди.
Илек-илек, чулдукту
Ичеги-карын жуу деди.
Эт кайтартып коюптур,
Этке жерик кузгунду,
Азанчы кылды тоокту.
Башына селде чалдырып,
Имам кылды торгойду.
59. 2-үзүндү боюнча суроолорго жооп бергиле. 1. Кашкулакты ким коңуз тер деди?
2. Бүркүт бөрүгө эмне деди?
3. Аюу менен маймыл эмне кылышты?
4. Этти ким кайтарды?
5. Торгой ким болуп иштеди?
60. 63. 2-үзүндүдө эмне жөнүндө сөз болгон жок ( √ ).
китеп
кесип
куштар
карышкыр
карга
кеме
майрам
азанчы
короз
түлкү
жөжө
күз
61. 64. Туура бириктиргиле. Ким эмне кылды? ичеги-карын жуудутой кылдыкоңуз тердиазанчы болдукемеге каздыой кылдыказан астыэт кайтардыкой сойдуимам болду торгойбүркүтмаймылаюутооккузгунбулбулкашкулакбөрүчулдук
3-ҮЗҮНДҮ
Сагызганды сайратып,
Күкүккө чоор тарттырып,
Жөө жомогун айттырды.
Үйгө түшпөй, кайт деди
Кычы кара карганы.
62. 65. 3-үзүндү боюнча “туура”, “ката” экенин белгилегиле. 1. Сагызган чоор тартып келди. 2. Карганы төргө өткөрдү. 3. Бүркүт күкүккө жөө жомогун айттырды. 4. Тойдо сагызган сайрап берди. 5. Кара карганы үйгө киргизген жок.
4-ҮЗҮНДҮ
Байге бөлгөн жерлери:
Баш байгеси куу болду
Бирден оңго сайыптыр
Койдой болгон тоодакты.
Баш байгеси аз болду,
Үчүнчүсү каз болду.
Төртүнчүсү – уларды
Бешинчиге сайыптыр
Кекилик, чил – чубарды,
Алтынчыга – өрдөктү,
Жетинчиге – бөдөнө,
Сегизинчи боз чымчык,
Тогузунчу байгеси
Келести байлап коюптур.
Онунчу сайган байгеси
Майда чычкан болуптур
Ат айдады баарысы
Чоң жол менен чубатып
Ак кулаалы салпаңдап,
Эл чакырчы болду дейт.
Ачамай куйрук кардыгач
Ат айдоочу болду дейт.
63. 66. 4-үзүндүдө эмне жөнүндө сөз болду ( √ ).
бүркүт
күрөш
чымчык
жол
жарыш
байгелер
уй
кыз
чил
ат
мелдеш
байлык
5-ҮЗҮНДҮ
Кайра тарткан жеринен
Карчыга кыраан озуптур.
Бирден кийин ылаачын,
Чүйлү келди үч болуп
Тынар келет төрт болуп.
Ителги келет беш болуп.
Кыргый келет артынан.
Турумтай келет жетиден.
Жагалмай келет сегизден.
Кулаалы келет тогуздан.
Он болду күйкө адашып,
Онунчу – чычкан байгесин
Кулаалыдан талашып.
Ошол жерден баатырлар
Олжосун бөлүп алышты.
Торгойго куран окутуп,
Бата кылып калышты.
Жай-жайына кетишип,
Бет алдынан тарашты.
64. 67. 5-үзүндү боюнча чачылган сөздөрдөн сүйлөм түзгүлө.

1. кайра, жеринен, кыраан, карчыга, озуптур, тарткан.

.....................................................................................
2. артынан, кыргый, келет, ителгинин.

.....................................................................................
3. күйкө, талашты, чычкан, кулаалыдан, байгесин.

.....................................................................................
4. биринчи, жарышта, экинчи, ылаачын, келди карчыга.

.....................................................................................

65. 68. 5-үзүндү боюнча көп чекиттин ордун толтургула.

Ошол жерден ....................................

............................................... бөлүп алышты.

Торгойго куран ..........................................,

........................ кылып .............................. .

Жай-жайына ............................................. ,

Бет .................................................. тарашты.

66. 69. Жоопторго суроо бергиле. а) ...............................? – Булбул чечен ой айткандан кийин.
б) ...............................? – Алыстан келген мейманга берүү үчүн терди.
в) ..............................? – Жетинчи байгеси бөдөнө болду.
г) ...............................? – Күйкө адашып жүрүп, артта калды.
67. 70. Сөздөр менен сүйлөм түзгүлө. Иш дептерге жазгыла. Бүркүт, той, байге, мейман, чакыр, баатыр, торгой. 68. 71. Кайсы окуядан кийин кайсы окуя келет?



УГАЛЫ жана ОКУЙЛУ

Бириккен Улуттар Уюмунун жыйнактарынан

КАГАЗДАН ЖАСАЛГАН МИҢ ТУРНА

    1945-жылы Япониянын Хиросима жана Нагасаки шаарларына атом бомбасы жарылган. 2009-жылы Япониянын расмий маалыматы боюнча, “хибакуся” – атом бомбасынан жабыркаган адамдардын саны 413 миңден ашкан.

    Арадан он эки жыл өткөндөн кийин Хиросимадан бир канча алыс турган шаарда жашаган он үч жаштагы Садако аттуу кыз ооруп калат. Досу Тидзуко ага канаттуулардын ыйыгы миң турна жөнүндө айтып берет. Япондуктардын түшүнүгүндө турна адамга бакыт алып келет. Эгерде кагаздан Садако миң турна жасаса, анда бул оорудан айыгып кетесиң дейт. Ага ишенген кыз күн-түн миң турна жасай баштайт. Алты жүз турна жасаган кезде кыздын ден соолугу оңоло баштайт. Бирок ал 644 турна жасаган кезде көз жумат.
    Ал жасай албай калган 356 турнаны классташтары кагаздан жасашат да, кыз менен кошо жерге коюшат. Садаконун өлүмү миңдеген балдарды кайгыртат. Алар кызга эстелик тургузуу үчүн клуб түзүшөт. Клубга дүйнөнүн көптөгөн окуучулары жардам беришет. Үч жылдан кийин Хиросима шаарынын Тынчтык паркына эстелик тургузулган.
    Эстеликте:
“Бул биздин көз жашыбыз,
Бул биздин таазим кылганыбыз.
Дүйнөгө тынчтык!” – деген жазуу бар.

Которгон С.Рысбаев

69. 72. Суроолорго жооп бергиле. 1) Садако эмнеден ооруп калды?
2) Бомба жарылганда Садако канча жашта эле?
3) Турна эмненин символун билдирет?
4) Балдар эмне үчүн клуб түзүштү?
5) Эстелик кантип тургузулду?
70. 73. Тексттин катарын уланткыла.

1. 1945-жылы бомба жарылган.
2. ...
3. ...
4. ...
5. ...



71. 74. Сүйлөмдөрдү маанисине жараша бириктиргиле. Садако КлассташтарыДүйнөнүн балдарыБизМиңдеген балдарды Досу ТидзукоТурнаХибакуся бакыт алып келет.радиациядан ооруган.атом бомбадан жабыркаган адам.356 турна жасашкан.эстеликке жардам беришкен.таазим кылабыз.турна жөнүндө айтат.кайгыртат. 72. 75. Берилген сөздөрдү катыштырып сүйлөм түзгүлө. а) Дүйнөгө тынчтык! ...
б) Мен тынчтык үчүн добуш берем! ...
в) Жоголсун согуш! ...
73. 76. Куштардын символдук маанисин тапкыла. көгүчкөнак кууак чардакүкү акылмандыктын символусулуулуктун символу эркиндиктин символутынчтыктын символу
КАЙТАЛАГЫЛА
74. Кыргыз Республикасынын Баатырлары, “Ак-Шумкар” өзгөчө сыйлыгынын ээлери:
1. Түгөлбай Сыдыкбеков – жазуучу, чыгармачыл жана жогорку жарандык позициясы үчүн берилген.
2. Чыңгыз Айтматов – жазуучу, кыргыз элин дүйнөгө кеңири жайылткандыгы үчүн берилген.
3. Тургунбай Садыков – скульптор, кыргыз искусствосуна кошкон салымы, улуттук скульпторлор мектебин түзгөндүгү үчүн берилген.
4. Исхак Раззаков – Кыргыз ССРинин партиялык жана мамлекеттик ишмери, анын кыргыз элине кылган эмгеги үчүн (өлгөндөн кийин – посмертно) берилген.
5. Салижан Шарипов – лётчик-космонавт, космосту өздөштүрүүдөгү эрктүүлүгү жана патриоттуулугу үчүн берилген.
6. Эрнст Акрамов – хирург, кыргыз медицинасына кошкон салымы үчүн берилген.
7. Таштанбек Акматов – фермер, коомдук жана мамлекеттик ишмер, өлкөнүн жыргалчылыгы үчүн үлгү болорлук талыкпай эмгектенгени үчүн берилген.
75. 77. Сүйлөмдөрдү бүтүргүлө.

Үлгү: Эгерде көп эмгектенгендиги үчүн “Ак-Шумкар” сыйлыгы берилсе, анда абдан көп иштеш керек.


1) Эгерде кыргыз элин тааныткандыгы үчүн “Ак-Шумкар” сыйлыгы берилсе, анда ...
2) Эгерде ооруларды айыктыргандыгы үчүн “Ак-Шумкар” сыйлыгы берилсе, анда ...
3) Эгерде эрктүүлүк, патриоттуулук үчүн “Ак-Шумкар” сыйлыгы берилсе, анда ...
4) Эгер скульптураларды жасагандыгы үчүн “Ак-Шумкар” сыйлыгы берилсе, анда ...
5) Эгерде жарандык позициясы жогору үчүн “Ак-Шумкар” сыйлыгы берилсе, анда ...
6) Эгерде мыкты саясатчы болгондугу үчүн “Ак-Шумкар” сыйлыгы берилсе, анда ...

ТЕКШЕРҮҮ ИШТЕРИ
76. 1. Сөздүк жат жазуу

Уккан сөздөрүңөрдү жазгыла.  

Баары 15 сөз

77. 2. Котормолуу жат жазуу Кыргызча айтылган сөздөрдү орусчага которуп жазгыла. ак чардакбүркүттаранчышумкаржырткычтурнамергенчилерсыйлыкэрдикжемалгыркөгүчкөнөрдөкүкүжайкалып журавльхваткийголубьохотникикормнаградаорёлгероизмворобейсоколхишникчайкасовауткамедленно, не спеша 78. 3. Чыгармачыл жат жазуу

Жөндөмөлөр кайталанат. Окуучулар бир сөздүн жөндөлүшү боюнча сүйлөм түзүшөт. үлгүсү тактага жазылып көрсөтүлөт.

үлгү:       Атооч                                        Куштар                          Куштар пайдалуу.

Илик              Куштардын             Куштардын түрлөрү көп.

Барыш            Куштарга                 Куштарга уя жасаш керек.

Табыш            Куштарды               Куштарды кырбагыла.

Жатыш           Куштарда                 Куштарда канат бар.

Чыгыш           Куштардан              Куштардан жумуртка алабыз.

 

Берилген сөздүн жөндөлүшү боюнча сүйлөм түзгүлө.

Атооч             Ак шумкар                          _______________________

Илик              Ак шумкардын                   _______________________

Барыш            Ак шумкарга                      _______________________

Табыш            Ак шумкарды                     _______________________

Жатыш           Ак шумкарда                      _______________________

Чыгыш           Ак шумкардан                    _______________________

79. II. ТЕСТТИК ТАПШЫРМАЛАР

Нускама 

·         Тесттик тапшырмалар үч бөлүктөн турат: Лексика, окуп жана угуп түшүнүү.

·         Ар бир бөлүк 10 суроодон турат. Баары 30 суроо.

·         Тапшырманы аткаруу үчүн  30 мүнөт берилет.

·         Тесттерди аткарууда сөздүк колдонууга болбойт.

·         Тапшырманы аткарганда аты-жөнүңөрдү жазганды унутпагыла.

·         Матрицага тесттин туура гана жообун тегеректегиле.

1-бөлүк
Лексика. Грамматика

80.
Бирден онго чейинки (1-10) суроолор.
Куш ..................... (1) менен конот.
................. (2) жердин топурагы – алтын.
Жапайы канаттууларга ................... (3) да кирет.
Күн ....................(4) куштар учуп келишет.
Жоомарт Бөкөнбаев 1910-жылы ................... (5).
Эгерде куштар жоголсо, анда жерде .................. (6) көбөйүп кетет.
Шумкар Кызыл китепке .……….............. (7).
Таранчы да, бүркүт да, чабалекей да .............(8) керек.
Чыңгыз Айтматов “Ак-Шумкар” өзгөчө ……….(9) менен сыйланган.
Бишкек шаарында Жоомарт Бөкөнбаевдин ......................... (10) тургузулган.

2-бөлүк

Окуп түшүнүү

81.
Он бирден он бешке чейин (11-15). Текстти окугула. Белгиленген сүйлөмдөрдүн логикалык уландысын тапкыла.
Илегилек суу канаттууларына кирет. (11).
Кыргызстанда жапайы канаттуулар бар. (12).
Кызыл китепке шумкар киргизилген. (13).
Куштар адамга пайдалуу. (14).
Эрнст Акрамов “Ак-Шумкар” сыйлыгын алган. (15).
82. Он алтыдан жыйырмага чейин (16-20). “Кагаздан жасалган миң турна” деген тексттин мазмунуна ылайык туура жоопту тегеректегиле.
Тидзуко Садакого канаттуулардын ыйыгы миң ...................... (16) жөнүндө айтып берген.
Япондор үчүн турна …………….. (17) алып келет.
Садако 644 турна жасаган кезде …………….. (18).
Садаконун өлүмү миңдеген балдарды .............. (19).
Садако үчүн Хиросима шаарынын Тынчтык паркына эстелик .................(20).

3-бөлүк
Угуп түшүнүү

83. Жыйырма бирден отузга чейин (21-25). Сүйлөм угузулат. Угузулган сүйлөмдүн мазмунуна туура келген сүйлөмдү тапкыла. 84. 21-суроо. Уккула.
Угузулган сүйлөмдүн мазмунуна туура келген сүйлөмдү тапкыла.
85. 22-суроо. Уккула.
Угузулган сүйлөмдүн мазмунуна туура келген сүйлөмдү тапкыла.
86. 23-суроо. Уккула.
Угузулган сүйлөмдүн мазмунуна туура келген сүйлөмдү тапкыла.
87. 24-суроо. Уккула.
Угузулган сүйлөмдүн мазмунуна туура келген сүйлөмдү тапкыла.
88. 25-суроо. Уккула.
Угузулган сүйлөмдүн мазмунуна туура келген сүйлөмдү тапкыла.
89. Уккула. 26-30 га чейинки суроолорду тапкыла. 90. Уккан диалог боюнча тесттерди иштегиле.
Алар ........................ (26) жөнүндө сүйлөштү?
Пингвиндерди ким көргөн? (27)
Пингвиндерди качан көрдү? (28)
Жайкы эс алууда кайда барган? (29)
Ал куштар кандай экен? (30)
Эссе жазуу


Темасы: Кыргызстандын канаттуулары

 

Болжолдуу планы:

1. Үй канаттуулары.

2. Жапайы канаттуулары.

3. Кызыл китепке кирген канаттуулар.