2-тема. Үй-бүлө   Үйдөгү милдет
Т. Кожомбердиев
Жалаң жана жайылма сүйлөм

Үй-бүлөгө байланыштуу өтүлгөндөрдү кайталагыла

1. 1. Макалды орус тилине которгула. Тапшырманы иш дептерге аткаргыла. Ынтымак болбой, иш оңолбойт - … 2. Суроолорго жооп жазгыла. Тапшырманы иш дептерге аткаргыла. А: Башка улуттарда мааниси жагынан окшош макал барбы?
Б: …
Мисалы: …
3. Көп чекиттин ордуна ылайыктуу сөздөрдү койгула. Тапшырманы иш дептерге жазгыла.

Керектүү сөздөр: ойногонду, чуркаганды, уктаганды, сөөк кемиргенди, таргыл, ак ала

А)

Өскөнбек: Сенин итиң барбы? 
Зухра: Ооба, бар.
Өскөнбек: Анын аты ким?
Зухра: Анын аты … .
Өскөнбек: Ал эмнени жакшы көрөт?
Зухра: Ал … жакшы көрөт.
Өскөнбек: Итиңдин өңү кандай?
Зухра: Анын өңү … .

Б)

Өскөнбек: Сенин мышыгың барбы?
Юра: Ооба, бар.
Өскөнбек: Анын аты ким?
Юра: Анын аты … .
Өскөнбек: Ал эмнени жакшы көрөт?
Юра: Ал … жакшы көрөт.
Өскөнбек: Мышыгыңдын өңү кандай?
Юра: Анын өңү … .

4. Чачылган тамгаларды пайдаланып, макалдарды түзгүлө. Иш дептерге жазгыла.



Кайталагыла

5. Үлгүгө таянып суроолорго жооп бергиле. Иш дептерге жазгыла.
Үлгү: 
Өскөнбек: Чай кайнаганда, газды өчүрөсүңбү?
Катя: Ооба.
Өскөнбек: Эмне үчүн?
Катя: Себеби газды үнөмдөш керек.

А: Сен электр жарыгын өчүрөсүңбү?
Б: Ооба.
А: Эмне үчүн?
Б: Себеби ….

А: Сен газды, сууну, жарыкты кереги жок убакта өчүрөсүңбү?
Б: Ооба.
А: Эмне үчүн?
Б: Анткени … .

А: Сен сууну жабасыңбы?
Б: Ооба.
А: Эмне үчүн?
Б: Анткени  ... .

6. Суроолорго жооп бергиле. А: Атаңдын аялы сага ким болот?
Б: ...
А: Апаңдын эжесинин баласы сага ким болот?
Б: ...
А: Чоң апаңдын баласы сага ким болот?
Б: ...
А: Апаңдын апасы сага ким болот?
Б: ...
А: Апаңдын атасы сага ким болот?
Б: ...
А: Апаңдын күйөөсү сага ким болот?
Б: ...
7. Сөздөрдүн котормосун жазгыла. Иш дептерге аткаргыла. пылесос, комната, окно, шкаф, веник, утюг, дверь, комната, холодильник, тарелка, зеркало, вилка, ложка, шторы, полки, үтүк, стул. 8. Асты сызылган сөздөрдү маанилеш сөз менен алмаштыргыла. Иш дептерге жазгыла. 1. Жерге килем салынган. а) полго б) шыпка
2. Анын бөлмөсү анча чоң эмес. а) кичинекей б) орточо
9. Сөздөр менен сүйлөм түзгүлө. Иш дептерге жазгыла. Чайнек, кашык, калак, чыны, идиш-аяк, бөлмө, конок бөлмө, ашкана.

Окугула

1941-жылы Акын Турар Кожомбердиев Калинин районундагы Сары-Булак кыштагында туулган.

1966-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин бүткөн.

1966-жылы «Кыргызстан пионери» гезитинде кызматкер болуп иштеген.

1989-жылы дүйнөдөн кайткан.

Турар Кожомбердиев көп ырларды, поэмаларды жазган. Мисалы: «Көлчүктөгү ай», «Кызыл алма», «Эне жана от» ж.б. Акын балдар үчүн да ырларды жазган.


Турар Кожомбердиев
( 1941-1989)

Т. Кожомбердиевдин атасы жылкычы болгон.
Ал жайлоодо жашаган.

Эжеси менен Турар мектепте окуп, айылда  жашашкан. 

Турар эжесине тамак жасаганга, үй жыйнаганга, суу ташыганга жардам берген.  
У.Кожомбердиеванын эскерүүсүнөн

Сөздүк:
кызматкер – служащий
жылкычы – табунщик
кыштак – деревня
иштеген – работал (-а)
мамлекеттик – государственный

10. Суроолорго жооп бергиле. Иш дептерге жазгыла. а) Т. Кожомбердиев качан туулган?
б) Акын кайда туулган?
в) Т. Кожомбердиев ким болгон?
г) Анын кандай чыгармалары бар?
д) Т. Кожомбердиев качан дүйнөдөн кайткан?
11. Текстте эмне жөнүндө сөз болгон жок
гезит
иш
ырлары
үй-бүлө
кызматкер
поэмалары
журнал
кесип
университет
искусство
төрөлгөн
оору
12. Маанилеш сөздү белгиле. Тапшырманы иш дептерге аткаргыла.

Үлгү: дүйнөдөн кайткан а) кайгылуу б) каза болгон

1. бүткөн         а) аяктаган          б) жыйнаган
2. иштеген      а) эмгектенген     б) салынган
3. туулган       а) табылган          б) төрөлгөн
4. кыштак       а) жайлоо              б) айыл

13. “Туура”, “ката” экенин белгилегиле. Акын эжеси менен жашаган. Кызматкер болуп эмгектенген. Үй-бүлөсү жайлоодо жашаган. Эжесине жардам берген эмес. ЭСТЕГИЛЕ ­– ВСПОМНИТЕ:
чоң ата, чоң апа/ чоң эне, таята, таене, таяке, ини, сиңди, карындаш, байке, эже, бөлө, таеже, жезде, жеңе, бөбөк, дос, классташ, курбу, ата, апа, кошуна, кыз, бала
14. Акын жөнүндө маалымат баракчасын толтургула. Иш дептерге жазгыла.



15. Чачылган тамгаларды пайдаланып, макал түзгүлө. Тапшырманы иш дептерге жазгыла.



Апа колу
Апа колу эс алууну сүйбөгөн.
Апа колу отто жүрсө күйбөгөн.
Айта койчу, кандай гана жумуш бар
Апалардын колу кокус тийбеген?
                        Турар Кожомбердиев

16. Суроолорго жооп бергиле. Иш дептерге жазгыла. 1. Ырды ким жазган?
2. Ыр эмне жөнүндө жазылган?
3. Эмне үчүн апалардын колу эс алууну сүйбөйт?
4. Эмне үчүн апалардын колу отто жүрсө күйбөйт?
5. Эмне үчүн апалар баардык жумуштарды жасашат?
6. Апалар жасабаган жумуштар барбы?
Сөздүк:
сүй – люби
күй – гори            
кокус – неожиданно
от – огонь                  
айт – скажи          
тий – коснись

17. Сөздөр менен сүйлөм түзгүлө. Сүйбөйт, кол, айт, жумуш, тийбе, күй, от, жүр. 18. Ырда эмне жөнүндө сөз болгон жок ( √ ).
жумуш
ата
кол
бала
эс алуу
үй
от
тамак
эне
19. Чачылган сөздөрдөн сүйлөм түзгүлө. Тапшырманы иш дептерге жазгыла. 1. сүйбөйт, апам, эс алууну.
2. эч качан, колу, апамдын, күйбөйт.
3. жасашат, жумуш, апалар, көп.
4. жок, энелер, жасабаган, жумуш.
20. Кимдин чыгармасынан алынган саптар? Боштуктарды толтургула. Иш дептерге жазгыла. ... , эс алууну сүйбөгөн.
Апа колу ... күйбөгөн.
Айта койчу, кандай гана ...
... колу кокус ...
21. Берилген сөздөрдүн синоним (//), антонимдерин (Х) тапкыла.

эс ал Х ...              от Х ...           күй Х ...            тий Х ...
сүйбөйт // ...         айт Х ...          жумуш // ...      сүй // ...

22. Берилген сөздөрдүн котормосун тапкыла откокусайтсүйкүйтий горилюбиогоньнеожиданнокоснисьскажи

Көңүл буруп окугула

СҮЙЛӨМ

Жалаң сүйлөм (нераспространенные)
Мисалы: Жамиля  ырдады.

Жайылма сүйлөм (распространенные)
Мисалы: Юра  идиш   жууду. 

23. Боштуктарга керектүү сөздөрдү койгула, жалаң жана жайылма сүйлөм түзгүлө. Иш дептерге жазгыла.

Керектүү сөздөр: уктайт, жардам берем, жумушка даярданды, окуйт, тамак жасайт, жууду, тарбия берет, жыйнайт.
Үлгү: Атам иштейт. Таежем конокко даярданды.
Эжем … .                      Мен таенеме … .
Апам … .                      Сиңдим … .
Карындашым … .        Иним … .
Чоң энем … .               Таякем … .

24. Сөздөрдү катыштырып, жалаң жана жайылма сүйлөм түзгүлө. Иш дептерге жазгыла. Үлгү: Атам уктады. Атам эрте уктады.
Бөлө, таята, жумуш, кыштак, байкем, жезде
25. Берилген сүйлөмдөрдөн жалаң сүйлөмдөрдү түзгүлө. 1. Тамактанып бүткөндөн кийин, үй жыйнайм, чаң сүртөм, апама тамак жасаганга жардам
берем.
2. Сабактан келгенден кийин үй эмеректердин чаңын сүртөм, дүкөнгө же базарга барам.
26. Жайылма сүйлөмдөрдү жалаң сүйлөмдөргө айландыргыла. Иш дептерге жазгыла. Үлгү: Атам күндө иштейт. Атам иштейт.

      Апам жумуштан чарчап келди. Өскөнбек дүкөнгө барды. Жамиля таштандыны төгүп келди. Карындашым «беш» деген баа алып сүйүндү. Чоң атам кыштакка кетти. Иним ойногондон уялды. Зухра идиш жууду. Сиңдим чаң сүрттү. Пархат жакшы ырдады. Байкем шаардан келди.

Окугула

27. Текстти окугула, которгула.
  Менин үй-бүлөм

    Менин атым Өскөнбек. Мен жетинчи класста окуймун. Биздин үй-бүлөдө ар бирибиздин милдетибиз бар.
    Атам эртеден кечке жумушта болот. Анын милдети акча таап, үй-бүлөбүздү тамак-аш, кийим-кечек, жол кире бардыгы менен камсыз кылуу.
    Апам үй тиричилигин жүргүзөт. Бизге тарбия берет. Ал күндө эртең мененки, түшкү, кечки тамактарды даярдайт. Үйдү жыйнайт, тазалайт, кийим-кечектерди жууйт, үтүктөйт.
   Мен №58 мектепте окуймун. Дайыма эрте туруп, тамактанып, сабакка кечикпей барам. Сабактан келгенден кийин үй эмеректердин чаңын сүртөм, дүкөнгө же базарга барам.
 Акыр-чикирди төгөм, бөбөгүмдү бала бакчадан алып келем.
Сөздүк:
милдет – обязанность
тап – найди
жол кире – оплата за проезд
камсыз кыл – обеспечь
үй тиричилиги –домашнее хозяйство
тарбия бер – воспитывай
тазала – почисть
жуу – стирай
үтүктө – погладь (одежду)
дайыма – всегда
эрте – рано
тур – встань
тамактан – покушай
чаң – пыль
сүр – вытирай
акыр-чикир, таштанды – мусор
28. Суроолорго жооп бергиле. 1. Эмне үчүн атасы кечке жумушта болот?
2. Апалар эмне кылыш керек? Эмне үчүн?
3. Өскөнбек сабактан кийин эмне кылат? Эмне үчүн?
4. Силер үйдөн эмне кыласыңар? Эмне үчүн?
5. Азыркы кезде үй-бүлөнү ким камсыз кылат?
6. Аталарбы же апаларбы? Эмне үчүн?
29. Бул туурабы? «Туура» же «туура эмес» деп жооп бергиле. Тапшырманы иш дептерге аткаргыла. Ал он беш жашта Анын үй-бүлөсүндө милдеттери жок Атасы эртеден кечке иште болот Атасынын милдети үй-бүлөнү багуу Күндө эртең мененки, түшкү, кечки тамактарды жасайт Өскөнбек үйдү тазалайт, кийим-кечелерди жууйт, үтүктөйт Дайыма тамактанып, сабакка кечигип барат Сабактан кийин текчелердин чаңын сүртүп, дүкөнгө барат Таштандыларды төгөт, бөбөгүн бакчадан алып келет 30. Текстке бир жөнөкөй, үч татаал суроо түзгүлө. Тапшырманы иш дептерге аткаргыла. 1 …? 2 …? 3 …? 4 …? 5 …? 31. Текст боюнча таблицаны толтургула. Иш дептерге жазгыла.
Ким?
Качан?
Кайда?
Эмне кылат?





32. Чачылган сөздөрдөн сүйлөм түзгүлө. Иш дептерге жазгыла.



33. Сүйлөмдөргө бир нече суроо түзгүлө. Иш дептерге жазгыла.

Сабагымды жазгандан кийин, акыр-чикирди төгөм.
1. … ? – Сабагымды.
2. … ? – Акыр –чикирди.
3. … ? – Жазгандан кийин.
4. …? – Ооба, төгөм.


Мага акыр-чикирди төгүп келүү жакпайт.
1. … ? – Мага.
2. … ? – Төгүп келүү.
3. … ? – Акыр-чикирди.
4. … ? – Жакпайт.


Мен үй эмеректердин чаңын сүртөм, идиштерди жууйм.
1. … ? – Мен
2. … ? – Сүртөм.
3. … ? – Мебелдердин чаңын.
4. … ? – Идиштерди.
5. … ? – Ооба, жууйм.


Мен кийимдерди жууйм, үтүктөйм.
1. ... ? – Мен.
2. ... ? – Кийимдерди.
3. ... ? – Жууйм.
4. ... ? – Үтүктөйм.

34. Сөздөр ким жөнүндө? Тиешелүү графага (+) белгилегиле.


Атам
Апам
Мен
1.Чаң сүрөт



2.Камсыз кылат



3.Тамак жасайт



4.Сабак даярдайт



5.Тарбия берет



6.Үйдү жыйнайм



7.Акча табат



8.Акыр-чикирди төгөм



9.Дүкөнгө барам



10.Телевизор көрөбүз



11.Кийим үтүктөйт



35. Берилген сөздөрдүн котормосун тапкыла. Иш дептерге жазгыла. эртетарбия берсүроплата за проездобеспечитьдомохозяйствовоспитайдайыма обязанностьнаходитьраножол киретуртамактанпочистьташтанды

Сүйлөшкүлө

36. Үлгүгө карап иштегиле.

Үлгү:

Өскөнбек: Юра, мектептен келгенден кийин эмне кыласың?
Юра: Тамактанып бүткөндөн кийин, үй жыйнайм, чаң сүртөм, апама тамак жасаганга жардам берем.


Жамиля: Катя, мектептен келгенден кийин эмне кыласың?
Катя: Тамактанып бүткөндөн кийин, …, …, апама тамак жасаганга … .
Ренат: Зухра, мектептен келгенден кийин эмне кыласың?
Зухра: Тамактанып бүткөндөн кийин, …, …, апама тамак жасаганга … .
Аяна: Сен мектептен келгенден кийин эмне кыласың?
Мен: Тамактанып бүткөндөн кийин, …, …, апама тамак жасаганга … .

-гандан кийин…  после того, как 37. Үлгүгө таянып, бири-бириңер менен сүйлөшкүлө. Иш дептерге жазгыла.

Үлгү:

Өскөнбек: Дүкөнгө азык-түлүккө барасыңбы?
Абибилля: Мен нанга эле барам, калгандарын атам алып келет.
Өскөнбек: Сабакка качан даярданасың?
Абибилля: Акыр-чикирди төгүп келгенден кийин, сабактарымды жазам.
Өскөнбек: Сен күндө буларды жасайсыңбы?
Абибилля: Ооба, бул үйдөгү менин милдетим.


1. А: Дүкөнгө азык-түлүккө барасыңбы?
Б: Мен… эле барам, калгандарын … алып келет.
А: Сабакка качан даярданасың?
Б: Акыр-чикирди төгүп келгенден кийин, … .
А: Сен күндө буларды жасайсыңбы?
Б: Ооба, себеби бул менин үйдөгү милдетим.


2. А: Дүкөнгө азык-түлүккө барасыңбы?
Б: Мен … эле барам, калгандарын … алып келет.
А: Сабакка качан даярданасың?
Б: Дүкөндөн нан алып келгенден кийин, … .
А: Сен күндө буларды жасайсыңбы?
Б: Ооба, анткени бул менин үйдөгү милдетим.


А: Дүкөнгө азык-түлүккө сен барасыңбы?
Б: Мен … барам/барбайм, калгандарын … алып келет.
А: Сабакка качан даярданасың?
Б: ….
А: Сен күндө буларды жасайсыңбы?
Б: …, бул менин үйдөгү милдетим.


А: Дүкөнгө азык-түлүккө сен барасыңбы?
Б: …
А: Сабакка качан даярданасың?
Б: …
А: Сен күндө буларды жасайсыңбы?
Б: … 


Уккула жана окугула

Балдар эмне кылганды билиш керек?

Психологдун айтуусу боюнча,
3-5 жаштагы баланын үйдөгү милдети:
• Оюнчуктарын чогултуп, ордуна коюш керек.
• Столго тарелка, аш айры, кашыктарды алып барыш
керек.
• Кийимдерин өзү чечип, өзү кийиш керек.
• Кийимдерди жыйнаганга жардам бериш керек.
• Өзүнүн бөлмөсүн жыйнаш керек.
• Өзү батинкесинин боосун байлаш керек.
6-7-8 жаштагы баланын милдети:
• Гүлдөргө суу куюш керек.
• Кийимдерин шкафка илиш керек.
• Ата – энесинин тилин алыш керек.
• Үй жыйнаганга жардам бериш керек.
• Полду жууш керек.
• Өзүнүн текчесин жыйнаш керек
• Чаң сүрүш керек
9-10 жаштагы баланын милдети:
• Оюнчуктарын жууш керек.
• Дүкөндөн нан сатып алыш керек.
• Жолдон өз алдынча өтүш керек.
• Чай даярдаганды билиш керек.
11-13 жаштагы баланын милдети:
• Өз алдынча сабактарын окуш керек.
• Газплитаны тазалаш керек.
• Таштандыны төгүш керек
• Үйдү жыйнаш керек.
• Дагы эмне кылышы керек?

38. Суроолорго жооп бергиле. Иш дептерге жазгыла.
1. Үч жаштагы балдар эмне кылыш керек?
2. Алты-жети жаштагы балдар эмне кылыш керек?
3. Тогуз-он жаштагы бала эмне кылыш керек экен?
4. Он үч жаштагы бала эмне кылыш керек экен?
39. Текст боюнча таблицаны толтургула.
Ким?
Качан?
Кайда?
Эмне кылыш керек?


40. Сүйлөмдөргө суроо түзгүлө. 1. …? – Ата-энесинин тилин алыш керек.
2. …? – Дүкөндөн нан сатып алыш керек.
3. …? – Кийимдерин өзү чечип, өзү кийиш керек.

Талкуулайлы

Эгерде мен үйдөгү милдетимди аткарбасам эмне болот?

41. Коюлган суроого дебат уюштургула.

1-топ

Эгерде ...., анда ...
Эгерде ...., анда ...
Себеби ...
Демек, таштандыны мен төгүшүм керек.

2-топ

Эгерде ...., анда ...
Эгерде ...., анда ...
Себеби ...
Ошондуктан нанга мен барышым керек.

Иликтөө / исследование

42. “Үйдөгү милдеттен кимге эмне кылган жагат/жакпайт? Эмне үчүн? Иликтөө жүргүзгүлө. Классыңардагы окуучулардан жооп алгыла.
Иликтөөнүн суроолору:
– Сага үйдөн кайсы милдетти аткарган жагат?
– Эмне үчүн?
– Сага үйдөн кайсы милдетти аткарган жакпайт?
– Эмне үчүн?


Иликтөө баракчасы

Милдеттер:                   

жагат, себеби                                 

жакпайт, себеби    

ü  дүкөндөн нан сатып келген

бул менин милдетим

жолдон досторума жолугам

соода кылганды жакшы көрөм

өзүнүн ою:

зэригем

ü  башка адамдардан тартынам

көчөдөгү балдар мага тийишет

өзүнүн ою:

ата-эненин тилин алган

бул менин милдетим

алар менин ата-энем

алар мага жакшылык каалайт

өзүнүн ою:

зеригем

кээде алар айтканды жасагым келбейт

кээде алардын ою менен макул эмесмин

өзүнүн ою:

кийимдеримди иреттеген

бул менин милдетим

өз кийимдеримди өзүм иреттешим керек

мен чоңойдум

өзүнүн ою:

зеригем

кызыксыз жумуш

башка иштерим менен алек болуп калам

өзүнүн ою:

кийимдеримди  өз ордуна койгон

бул менин милдетим

өз кийимдеримди өз ордуна коюшум керек

кийимдерди өз ордуна койбосом, үй чачылат

өзүнүн ою:

зеригем

кызыксыз жумуш

башка иштерим менен алек болуп калам

өзүнүн ою:

таштандыны төккөн

бул менин милдетим

ата-энеме кылган жардамым

таштандыны төкпөсөм, үй акыр-чикирге толуп калат

өзүнүн ою:

 

зеригем

короодогу балдар-кыздардан уялам

башка иштерим менен алек болуп калам

өзүнүн ою:

газплитаны тазалаган

бул менин милдетим

ата-энеме кылган жардамым

газплитаны жуубасам, үй кир болот

өзүнүн ою:

 

зеригем

кызыксыз жумуш

апамдын милдети деп эсептейм

 

өзүнүн ою:

өз алдынча сабактарды даярдаган

бул менин милдетим

үй тапшырманы өзүм аткарышым керек

ата-энем үйгө чарчап келет

өзүнүн ою:

зеригем

бирөөдөн көчүрүп алам

тапшырманы түшүнбөйм

 

өзүнүн ою:

 

үйдү жыйнаган

бул менин милдетим

ата-энеме кылган жардамым

үйдү жыйнабасам, үй чачылат

өзүнүн ою:

зеригем

кызыксыз жумуш

апамдын милдети деп эсептейм

өзүнүн ою:

 

 

Окуучу: 40

 

Жынысы / пол

 

 

Кыз: 18

 

Эркек: 22

Сөздүк:

жолук – встречайся
иретте – приведи в порядок
уял – стесняйся
аткар – выполни
түшүнбө – не понимай
өзүнүн ою – своё мнение, его (её) личное мнение
тартын – стесняйся
тийиш – задирай, приставай
зерик – ленись
алек бол – будь занятым
эсепте – считай
жыйнаба – не убирай (дома)

43. “Үйдөгү милдеттен кимге эмне кылган жагат/жакпайт?” Эмне үчүн? Иликтөөнүн негизинде диаграмма түзгүлө.

А. “Үйдөгү милдеттен кимге эмне кылган жагат?” Эмне үчүн?

№... орто мектебинин  7-классынын  окуучуларынан алынган маалыматтар боюнча 




Б. “Үйдөгү милдеттен кимге эмне кылган жакпайт?” Эмне үчүн?

№...орто мектебинин  7-классынын  окуучуларынан алынган маалымат боюнча 


Долбоор 

Үйдөгү милдеттерди ким жасаш керек? Эркектер да жардам бериш керекпи?

Модалдык туюнтмалар:
-ыш керек (надо, необходимо, нужно);
-ууга болбойт (нельзя, не нужно).

44. Долбоор усулу боюнча иштеп чыккыла.
Талаптар:
1. Апалардын милдети.                
2. Аталардын милдети.
3. Балдардын милдети.
4. Алардын мамилелери.

Таяныч сүйлөмдөр:
– Үй жумуштарын апалар жасаш керек. Себеби ...
– Аталар жардам бериш керек. Себеби ...
– Балдары да жардам бериш керек. Себеби ...
– Ар кимиси өз милдеттин аткарыш керек. Себеби ...
– Аталар үйдү гана камсыз кылыш керек. Себеби ...

Талаш пикирлер: Кошуласыңбы? Же кошулбайсыңбы?
Апалар гана жасаш керек. 
Эгерде апаларга аталар жардам бербесе, анда алар чарчашат.
Көп үй-бүлөдө үй жумуштарын апалар гана жасашат.
Азыркы учурда апалар базарда соода кылышат, аталар үй жумушун аткарышат.

Дайыма колдонулуучу сөздөр:
макулмун – согласен / макул эмесмин – я не согласен
каршымын – я против / каршы эмесмин – я не против
кошулам – присоединяюсь / кошулбайм – не присоединяюсь

Ойлонгула, тапкыла

45. Ким көп сөз жасайт?

б

и

з

д

и

н

м

и

л

д

е

т

и

б

и

з


1-топ

2-топ

1.

 

 

2.

 

 

3.

 

 

4.

 

 

5.

 

 


46. Баш катырманы толтургула.



Тигинен:   2. Посуда. 4.Мама. 5. Апаңдын апасы. 7. Байкеңдин аялы. 8. Улуу эркек бир тууганың. 10. Обеспечить. 12. Чоң апаңдын баласы. 13. Мусор.

Туурасынан: 1. Обязанность. 3. Апаңдын эжеси. 6. Эжеңдин күйөсү. 9. Дедушка. 11. Эркек баланын кыз бөбөгү.


47. Филворддон сөздөрдү тапкыла.

                                    I


                                   II


Иш кагазы

Өмүр баян /автобиография

48. Уккула жана которгула.
Өмүр баян

    Мен, Эркинбеков Өскөнбек Эркинбекович,  2001-жылы 16-февралда Бишкек шаарында мугалимдин үй-бүлөсүндө туулганмын. Атам Оморов Эркинбек Эмирович Кыргыз улуттук университетинде мугалим болуп иштейт. Апам Акматова Асел Айбековна Бишкек гуманитардык университетинде англис тили мугалими болуп иштейт. Менин 4 бир тууганым бар. Алар: байкем Азиз, 1992-жылы туулган. КМУнун 4-курсунда окуйт. Эжем Жамиля, 1994-жылы туулган. Азыр БГУнун 2-курсунда окуйт. Иним Самат, 2004-жылы туулган. Мектепте үчүнчү класста окуйт. Карындашым Жанара, 2010-жылы туулган. Азыр бала бакчага барат.
     Мен 2 жашымда бала бакчага баргам. 2007-жылы Бишкек шаарынын №61 орто мектебине окууга кирдим. Азыр мен 7-класста окуймун.
       
     Менин дарегим: Бишкек шаары, Жал кичи  району, 25-үй, 40-батир.

     15.10.2013 (колу)                       Ө. Эркинбеков

49. Көп чекиттин ордуна тиешелүү сөздөрдү койгула.
Менин атым …
Мен … үй-бүлөсүндө туулганмын.
Атам … иштейт.
Мен … -жылы туулгам.
Апам … иштейт.
Эжем Жамиля … 2-курсунда окуйт.
Иним Самат … барат.
Мен … мектепке окууга кирдим.
Оморов Эркинбек Эмирович
Мен … бир тууганмын
50. Өзүңөрдүн өмүр баяныңарды (биография) жазгыла. Бири-бириңерге окуп бергиле. Иш дептерге жазгыла.

 

1. (Документтин аталышы)

Өмүр баян

 

 

2. Текст:

а) өмүр баян жазган кишинин фамилясы, аты жана атасынын

    аты;

б) туулган күнү, айы, жылы, туулган жери;

в) ата-энеси, бир туугандары жөнүндө кыскача маалымат

    (фамилясы, аты, атасынын аты, иштеген жери);

г) билими жана адистиги;

д) үйүнүн дареги ж.б.

 

 

3. Күнү

4. Колу

5. Аты-жөнү

-ыш керек – необходимо, нужно

Мисалы: Таштандыны төгүш керек. Себеби үй кирге толот.

51. Сүйлөмдөрдү толуктагыла.
Үлгү: Апама жардам беришим керек. Себеби ал жумуштан чарчап келет.

Колдонулуучу сөздөр: 
аба таза болуш керек, апамдын туулан күнү, таза болуш керек

Тамактангандан кийин идиштерди жуушум керек … . Себеби …
Идиштерди жуугандан кийин чаң сүртүшүм … . Себеби …
Чаң сүргөндөн кийин тамак жасашым керек … . Себеби …
Тамак жасагандан кийин апама белек беришим керек. Себеби …

Көңүл буруп окугула

52. Куттуктоону (поздравление) уккула жана которгула.
A:
Кымбаттуу апа!

  Сизди бүгүнкү туулган күнүңүз менен куттуктайбыз! Сизге узун өмүр, ден соолук, ишиңизге ийгиликтерди каалайбыз. Биз сизди жакшы көрөбүз. Ар дайым биз менен бирге болуңуз.

Уулуңуз Өскөнбек, кызыңыз Жанара.



Б: Өзүңөр да куттуктоо жазгыла.

Кымбаттуу ата!

   Сизди …  менен куттуктайбыз! Сизге …, …, …, каалайбыз. Биз … жакшы
   көрөбүз.  Ар дайым биз менен бирге болуңуз.

Уулуңуз…, кызыңыз….

Сөздүк:
туулган күнүң менен – с днем рождения
куттукта – поздравь
өмүр – жизнь
ден соолук – здоровье
ийгилик – успех
бакыт / ырыс – счастье
каалайм – желаю
ар дайым – всегда
бирге – вместе

53. Суроолорго жооп бергиле.
1. А: Өскөнбек кимди куттуктады? Эмне үчүн?
    Б: …
2. А: Апасына эмнелерди каалады?
    Б: …
3. А: Ким апасын жакшы көрөт? Эмне үчүн?
    Б: …
4. А: Силер апаңарга эмнелерди каалайсыңар? Эмне үчүн?
    Б: …
5. А: Апаңардын туулган күнүндө эмне кыласыңар?
    Б: …

54. Берилген сөздөр менен сүйлөм түзгүлө. Иш дептерге жазгыла. Туулган күнүң менен, узун өмүр, каалайм, ден соолук, ийгилик. 55. Өзүңөр классташыңарга куттуктоо жазгыла. Тапшырманы иш дептерге аткаргыла.



Кымбаттуу …!

Сени … менен куттуктайм! Сага …, …, … каалайм..

Досуң…








56. Макалды кыргызча которгула. Где согласия нет, там и лада нет.

Кайталагыла

57. Венндин диаграммасын толтургула. Иш дептерге жазгыла.



58. Синквейн жазгыла.
Синквейндин шарттары
1-сап – 1 зат атооч
2-сап – 2 сын атооч
3-сап – 3 этиш
4-сап – сүйлөм
5-сап – синоним

Үлгү: 
1-сап – Апа
2-сап – мээримдүү, боорукер
3-сап – үтүктөйт, жууйт, тазалайт
4-сап – Мен апамды жакшы көрөм
5-сап – эне

1-сап – Ата
2-сап –
3-сап – 
4-сап –
5-сап – «Ата» синонимин тап

1-сап – Чоң ата
2-сап –
3-сап – 
4-сап –
5-сап – «Чоң ата»синонимин тап

1-сап – Байке                                                                     
2-сап –
3-сап – 
4-сап –
5-сап – «Байке» синонимин тап

1-сап – Эже                                                                     
2-сап –
3-сап – 
4-сап –
5-сап – «Эже» синонимин тап

Көңүл бургула!

ЖЕ

Үйдөгү милдеттерди аялдар жасаш керекпи? 
Же эркектер да жардам бериш керекпи?

Домашние обязанности должны выполнять только женщины?
Или мужчины тоже должны им помогать?

Дайыма ден соолукка пайдалуу тамак же!
Всегда ешь полезную для здоровья пищу!

КИЙИН
Сен мектептен келгенден кийин эмне кыласың?
Что ты делаешь после того, как приходишь со  школы?// Что ты делаешь после школы?

Акыр-чикирди төгүп келгенден кийин сабагымды жазам.
После того как выношу мусор, делаю уроки


Өзүңөрдү текшергиле

Т. Кожомбердиевге байланыштуу сөздөр: кызматкеркыштакиштегенмамлекеттикжылкычы служащийдеревнятабунщикгосударственныйработал(-а) Куттуктоого байланыштуу сөздөр: ийгиликкаалаймар дайымбакытбиргеден соолуктуулган күнүң мененөмүр всегдавместеуспехжелаюздоровьесчастьес днем рождения тебяжизнь 59. Ырга байланыштуу сөздөр: куттуктакүйкокусотайттий скажиогоньгорикоснисьнеожиданнопоздравь “Балдар эмне кылганды билиш керек?” тексти боюнча сөздөр милдеттапжол кирекамсыз кылүй тиричилигитарбия бертазалажууүтүктөдайымаэртечогулталып баркорообоотуртамактанчаӊсүракыр-чикир, таштанды находистирайдомашнее хозяйстводворшнурокпогладь (одежду)всегдаотнесипокушайобеспечьпочистьвстаньпыльранособериобязанностьоплата за проездвоспитаймусорвытирать

41 – азаматсың!

20 - 41 – жакшы

20 дан тѳмѳн – дагы аркет кыл

***Кошумча көнүгүүлөр

60. Суроолорго жооп бергиле. Иш дептерге жазгыла.
А: «Ынтымак болбой, иш оңолбойт» макалды кандай түшүнөсүңөр?
Б: …
А: Эмне үчүн «ынтымак болбой, иш оңолбойт»?
Б: …
А: Эгерде үйдө ынтымак болбосо эмне болот?
Б: …
А: Башка улуттарда мааниси жагынан окшош макал барбы?
Б: …

61. Ырды окугула, маанисин түшүнгүлө.
Энем менен атама
Жүрөсүңөр иштеп, жашап алыста,
Чолоо тийбейт ай өткөрбөй барышка.
Ак эмгекти акташ үчүн уулуңар,
Билим үчүн түшкөн узак жарышка.
                            Т. Кожомбердиев

62. Суроолорго жооп бергиле. Тапшырманы иш дептерге аткаргыла.
1. Ыр эмне жөнүндө жазылган?
2. Эмне үчүн баласы бара албайт?
3. Эң негизги баланын милдети эмне?
4. Эмне үчүн ак эмгекти акташ керек?
5. «Чолоо тийбейт» деген сөз айкашын кандай түшүнөсүңөр? Бул сөз айкашына
    синонимдерин  тапкыла.
6. «Ай өткөрбөй» деген сөздүн маанисин түшүндүр.

63. Текстти тыным менен окугула. Суроолорго жооп бергиле.
Эне сүтү
I
   Күрөң музоо кечкисин энесин ээмп тойгондон кийин жаштардын демократиялык ийримине кетчү болду. Ал жердеги чогулушта ар кыл жаштар ар кандай сын-пикирлерди айтышат. Бир күнү кулундар ата-энелери оттогон жайлоолорду сындап киришти. «Жайлоо бийик, тоо-тоонун бетине тырмышпай, мындан ары түзгө түшүп алып жайбаракат оттойбуз», – дешет алар.
    – А биздин ата-энелерибиз болсо бетегени гана макташат. Бул жеткен эски көз караш.        
    – Демократиянын убагында бетегеден баш тартып алабата, эрмен жешти сунуш кылабыз! – деп козулар катуу кыйкырышты.

64. Суроолорго жооп бергиле.
1. Кандай ойлойсуңар эмне үчүн кулундар ата-энеси оттогон жайлоону сындашты? Бул
    туурабы? Эмне үчүн?
2. Эмне үчүн козулар алабата, эрмен жешти сунуш кылышты?
3. Алар ата-энесин сыйлайт бекен? Эмне үчүн?
4. Андан ары эмне болот деп ойлойсуңар?

II
   Айтор, талкуу катуу кызып, кодиктер экинчи шакел жебейбиз деп, тайлактар төө тикенден баш тартышты. Бул талаш-тартыштан четте калбас үчүн күрөң музоо да микрофонго жетип сөз алды.
   – Бизде да силердикиндей көйгөйлөр жок эмес, – деди ал биринчи жолу сүйлөп жаткандыктан аябай толкунданып. – Маселен мына, уйдун сүтүн алалы суу сыяктуу шылдыраган бир суюк неме. Витаминдүүлүгү аз. Курсакты дайыма чала тойгузат. Ошондуктан сүт эмгенди коюп, башка тамакка өтүшүбүз керек!

65. Тексттин уландысын окубай туруп, суроолорго жооп бергиле:
1. «Шакел» деген сөздүн маанисин кандай түшүнөсүңөр?
2. Эмне үчүн кодиктер шакелден, ал эми тайлактар төө тикенден баш тартышты?
3. Күрөң музоо эмне деп сүйлөдү?
4. Энесинин сүтүн сынга алган туурабы? Эмне үчүн?
5. Ал энесин сыйлайт бекен?
6. Кандай ойлойсуңар андан ары эмне болот?

III
  Музоо ошенткенде бир топтору дуулдап кол чабышты. Ошого эрденсиген музоо мен аябай туура сүйлөгөн экем деп ойлоп үйүнө келгенде энесине мындай деди: 
  – Энеке, сенин  сүтүңдү чогулушта аябай сындадым. Экинчи сүтүңдү эмбейм!
   – Кой-э! –деп чочуп кетти уккан уй. – Эне сүтүн да сындачу беле, балам! Сүт эмбесең, анан кантип жашайсың?

66. Суроолорго жооп бергиле.
1. Музоо силерге жактыбы? Эмне үчүн?
2. Энеси эмне деди?
3. Музоо туура кылдыбы? Эмне үчүн?
4. Жашоодо ушундай адамдар кездешеби?
5. Ата-энеге кандай мамиле кылыш керек? Эмне үчүн? 

67. “Ата-энеге кандай мамиле кылыш керек?” деген темада эссе жазгыла.
ТЕКШЕРҮҮ ИШТЕРИ
68. 1. Сөздүк жат жазуу. Баары 14 сөз 69. 2. Котормолуу жат жазуу милдет камсыз кыл тазалажууүтүктөчаңсүрташтандычаң соргучшыпыргытекчебөлмөтабакмуздаткычтерезе окнообеспечьстирайхолодильникпогладьтарелкаобязанностьпочистьпыльполкивениккомнатамусорвытирайпылесос 70. 3. Орфографиялык жат жазуу Мугалим окуп берет. 71. II. ТЕСТТИК ТАПШЫРМАЛАР 1-БӨЛҮК I. Лексика. Грамматика Бирден онго чейин (1-10). Туура жообун тегеректегиле.
Ынтымак ............... , (1) иш оңолбойт.
Турар Кожомбердиев Сары-Булак ............... (2) туулган.
................................... (3) колу кокус тийбеген?
Биздин үй-бүлөдө ар бирибиздин ………………………..(4) бар.
Атам эртеден кечке ………………….(5) болот.
Апам болсо ……………….. (6) жүргүзөт.
.......................... (7) төгөм, бөбөгүмдү бала бакчадан алып келем.
Оюнчуктарын ......................, (8) ордуна коюш керек.
……………………….. (9) шкафка илиш керек.
Бала сабактарын ….......................... (10) окуш керек.
72. 2-БӨЛҮК II. ОКУП ТҮШҮНҮҮ Он бирден он бешке чейин (11-15). Белгиленген сүйлөмдөрдүн логикалык уландысын тапкыла.
(11) Сенин апаң иштейби? Жок.
(12) Мен 6-классты бүттүм.
(13) Инимдин мүнөзү жакшы.
(14) Атам бизди камсыз кылат.
(15) Мен таштандыны төгөм.
73. Он алтыдан жыйырмага чейин (16-20). Тексттин мазмунуна ылайык туура жообун тегеректегиле.
Кийимдеримди .............. (16) иреттешим керек.
Үйдү ...................... , (17) үй чачылат.
Дүкөндөн нан …………….. (18) алыш керек.
Өзүнүн текчесин ………………..(19) керек.
Газплитаны ............................... (20), ашкана кир болот.
74. 3-БӨЛҮК III. УГУП ТҮШҮНҮҮ Жыйырма бирден жыйырма бешке чейин (21-25). Текст угузулат. Угузулган тексттин мазмунуна туура келген сүйлөмдү тапкыла.
(21) Атасы эмне кылат?
(22) Кимдин милдеттери бар?
(23) Атасынын милдети эмне?
(24) Апасынын милдети эмне?
(25) Үйүн ким камсыз кылат?
75. Жыйырма алтыдан отузга чейин (26-30). Диалог 2 жолу угузулат. Угузулган диалог боюнча суроолорго жооп бергиле.
26. Алар ........................ жөнүндө сүйлөштү.
27. Алар ........................ үйдөгү милдеттер жөнүндө сүйлөштү.
28. Өскөнбек үйүнөн ............................ .
29. Таштандыны төкпөсөм, ............................
30. Бөбөгүмдү ......................алып келем.
76. III. ЭССЕ ЖАЗУУ

1. Толуктап жазуу

1. Берилген текстти толуктап жазгыла.


 Менин үй-бүлөм


       Менин атым ........................... (1). Мен ............................. (2) класста окуймун. Биздин ...................... (3) ар бирибиздин ................................. (4) бар. Атам эртеден кечке .................... (5) болот. Анын милдети ........................... (6), үй-бүлөбүздү ............................ (7), кийим-кечек, ............................... (8) бардыгы менен камсыз кылуу. Апам ................................... (9) жүргүзөт. Бизге ............................. (10) берет. Ал күндө .............................. (11) мененки, түшкү кечки ...................................... (12) даярдайт. Үйдү ............................... (13), тазалайт, ................................. (14) жууйт, ........................... (15). Мен ..................................... (16) мектепте окуймун. Дайыма эрте туруп, ................................. (17), сабакка кечикпей барам. Сабактан келгенден кийин үй эмеректердин ...................................... (18), дүкөнгө же .................................... (19) барам. ....................................... (20) төгөм, бөбөгүмдү бала бакчадан алып келем.

 

 

2. Өз алдынча жазуу

2. Берилген темага эссе жазгыла.

 

Темасы: “Менин үйдөгү милдеттерим”

 

Болжолдуу планы:

Биздин үйүбүз.

Апамдын милдети.

Атамдын милдети.

Менин милдетим.