30-сабак   Жандоочтор Конструкция - Боз үй кандай турак жай?
Кептик тема: Кыргыз этно-маданияты.

Жандоочтор ( послелоги) – это такие неизменяемые слова, которые, сочетаясь с именами и находясь всегда после них, вырожают отношения между предметами и упровляют каким- либо падежом имени.

Полелоги по своему присхождению подразделяется на две группы:

Послелоги, основным падежом - менен (с), жөнүндө, туралуу (о, об), аркылуу, аркасында (через, благодоря), боюнча (по), үчүн (для), сыяктуу, шекилдүү (подобный, похожий). Мисалы: Аскат Кымбат менен чогуу иштейт. – Аскат работает с Кымбат вместе. Биз сен жөнүндө сүйлөштүк. Мы говорили о тебе. Сен үчүн мен сөгүш алдым. - Я получил выговор из-за тебя.

: Аскат Кымбат менен чогуу иштейт. – Аскат работает с Кымбат

вместе. Биз сен жөнүндө сүйлөштүк. Мы говорили о тебе. Сен үчүн мен сөгүш алдым. - Я получил выговор из-за тебя.

3. Послелоги с винительным (табыш) падежом:  көздөй (по направлению), карата (к, в зависимости), бойлой (по).

Мисалы: Үйдү көздөй жөнөдүм. Я напрЖандоочтор ( послелоги) – это такие неизменяемые слова, которые, сочетаясь с именами и находясь всегда после них, вырожают отношения между предметами и упровляют каким- либо падежом имени.

Полелоги по своему присхождению подразделяется на две группы:

Послелоги, основным падежом - менен (с), жөнүндө, туралуу (о, об), аркылуу, аркасында (через, благодоря), боюнча (по), үчүн (для), сыяктуу, шекилдүү (подобный, похожий). Мисалыавился в сторону дома.

Кылган жумушуна карата акы берилет. Плата выдаётся в соответствии с  выполненной работой. 

4. Послелоги с исходным (чыгыш) падежом: мурун –раньше, ары-дальше, башка – кроме, көрө – лучше, чем, сравнительно.

Мисалы: Мындан бир ай мурун. Месяц тому назад.

Сенден мурун мен келдим. Я пришёл раньше тебя.

Мындан ары сен иштейсиң. Дальше ты будешь работать. 

Үйдө менден башка эч ким жок болчу. Дома никого не было кроме меня. Азамат менен Бакыттан көрө Сапар бир аз тыңыраак. Сапар немного шустрее по сравнению с Азаматом и Бакытом.

1. ЖАНДООЧТОРДУ КОЙГУЛА.
Асан … келдим
6. Балыкчыга… поезд …бардым.
Сага … мен көп иштейм.
Аларды билимине … кабыл алат.
. Бул ишти сенден… эч ким аткара албайт
Бир ай … иш сапардан келдим
Ишим … отчет бердим
. СҮЙЛӨМДӨРДҮ ТУУРА ТҮЗГҮЛӨ
1. Келдим 2.бүгүн 3.менен 4.Рахат 5.мен.
2,5,4,3,1
5,4,2,3,1
1. Ишим 2. доклад 3. жасадым 4.боюнча 5.жасаган.
1. Айша 2 кетти 3. көздөй 4. үйүн
1 Мейманкананы 2делегация 3келген 4 жөнөштү 5көздөй
1Аркылуу 2телефон 3Акыл 4сүйлөштү
1.Барам 2.кийин 3.мен 4.жумуштан 5.үйгө
1.Берилет 2. акы 3. жумушуна 4. кылган 5. карата
1.Сен 2.иштедим 3. үчүн 4.мен 5. бүгүн.
1. Жумада 2. бул 3. жок 4. башка 5. тапшырма
3. ТУУРА ВАРИНТЫН БЕЛГИЛЕГИЛЕ . Бул ишти сенденМен Ч.Айтматов Айылга чейинМенден кийинАлар мекен үчүн Мени мененПочта аркылууМага карагандаА менден мурун башка эч ким билбейтжөнүндө баяндама жаздымиштеп кеткенбирге бардыкчыгып сүйлөйсүнкызмат кылышкан долбоорду чогу иштешкат жөнөт Айша жаш


     Саякбай Каралаев 


Сагымбай Орозбаков

1.


         манас                                                 

 «Манас» эпосу кыргыз элинин маданиятында өзгөчө орунду ээлейт. «Манас» эпосу – кыргыз элинин бабалардан калган ата мурасы, улуттук сыймыгы, руханий маданиятынын туу чокусу.  Эпостун баш каарманы Манас – элдик баатыр, кыргыз элинин көз карандысыздыгы, эркиндиги үчүн күрөшкөн. «Манастын» көлөмү 500553 саптан турат. Эпос үч бөлүктөн турат: «Манас», «Семетей», «Сейтек». Анын 50дөн ашуун варианты бар.

Эпосту биринчи жолу чыгарма катары Манас каза болгондо кошок ыр түрүндө анын кырк чоросунун бири Ырамандын Ырчы уулу айтып келген. Ошол мезгилден тартып чыгарма муундан муунга өтүп, азыркы күнгө чейин айтылып келет.

Белгилүү манасчылар: Саякбай Каралаев, Сагымбай Орозбаков, Балык, Келдибек, Шапак Рысмендеев жана башкалар.

Манасты изилдөөчүлөр Ч. Валиханов, В.В. Радлов, Б.М. Юнусалиев жана башкалар.


Суроолор:
1. «Манас» эпосу кыргыз элинин маданиятында кандай орунду ээлейт?
2. Эпостун баш карманы ким?
3. «Манас» эпосу канча саптан турат?

1.     Эпосту биринчи жолу ким айткан?

2.     Эпос канча бөлүктөн турат?

3.     Белгилүү манасчылар кимдер?

4.     «Манасты» изилдөөчүлөр кимдер?


Боз үй

Боз үй түрк жана монгол элдеринин негизги турак жайы. Ал миңдеген жыл мурун көчүп-конуунун зарылдыгынан чыккан.

Боз үй – көчмөн элдердин жеңил, чечкенге, тиккенге оңой, жайында салкын, кышында жылуу турак-жай.

Кийиз кышында суукту, жайында ысыкты өткөрбөйт.

Боз үй негизинен жыгачтан, кийизден, чийден, боо-чуудан турат. Жыгачына түндүк, уук, кереге жана босого кирет.

Аны жыгач усталар талдан, кайыңдан жасалат. Кийиздери: түндүк жабу, үзүк, туурдук, эшик. Алар адатта ак жүндөн жасалат. Боо-чуусу: түндүк жабуу, үзүк боо, боо, эшик боо ж.б.

Боз үйдүн көлөмү керегенин канатынын санына жараша болот. Эң кичинеси төрт, эң чоңу он эки канат же болбосо 40, 60, 80, 100, 120 баштуу деп аталат. Боз үйдүн орточо диаетри 5 м., коломтодон түндүккө чейинки бийиктиги 4-8 м. болот.



Боз үйдү адатта аялдар тиккен. Эркектер түндүк көтөрүүгө жана үзүк жабууга гана жардамдашкан.



Суроолор

1. Боз үй кайсы элдерге тийшелүү?

2. Боз үй кандай турак жай?

3. Кийиздин кандай мааниси бар?

4. Боз үй кандай бөлүктөрдөн турат?

5. Жыгачына эмнелер кирет?

6. Аны усталар эмнеден жасашат?

7. Кийиздерине эмнелер кирет?

8. Ал кандай жүндөн жасалат?

9. Боо-чуусуна эмнелер кирет?

10. Боз үйдүн көлөмү эмнеге жараша болот?

11. Эң кичинеси жана эң чоңу канча канат болот?

12. Боз үйдүн орточо диаметри канча метр?

13. Коломтодон түндүккө чейин бийиктиги канча метр болот?

Боз үйдүн ички жасалгасы



Шырдактар        


Ала  кийиз


туш кийиз


                             


- Аскар, сен боз үйдүн тигилиши жөнүндө билесиңби?

- Ооба, албетте, билем. Боз үйдү адатта аялдар тиккен.

- А эркектерчи?

- Эркектер түндүк көтөрүүгө жана үзүк жабууга гана жардамдашкан.

- Биринчи эмнеден баштайт?

- Адегенде кереге жайылып, канаттары босого таякка бекитилет.

- Андан кийинки бөлүктөрүн айтып берчи. Мага абдан кызык болуп жатат?

- Андан кийин ууктар сайылып, керегенин башына байланат.

- А чийичи?

- Чий керегенин сыртына коюлат.

- А кийиздеричи?

- Анан кийиздери туурдук менен үзүк жабылып, түндүк жабу салынат.

- Ырахмат, Аскар, мен боз үйдүн кантип тигилиши жөнүндө толук маалымат алдым.

- Эч нерсе эмес. Дагы эмне билгиң келсе, тартынбай сура. Билгенимди бөлүшөм. 



                            

 

- Айгүл, боз үйдүн ичи жөнүндө эмне билесиң?

- Боз үйдүн так ортосу коломто деп аталат. Ага казан асылат.

- Ичи кандай бөлүктөргө бөлүнөт?

- Эшик менен коломтого карата төр жана улага, эпчи жагы жана эр жагы болуп бөлүнөт.

- Төрдө эмнелер болот?

- Төрдө жүк жыйылат. Ал жакка ала кийиз, шырдак, көлдөлөң сыяктуу буюмдар салынат.

- Эпчи жагы кайсы?

- Эпчи жагы үйдүн оң тарабы. Ал ашкана жагы, б.а. тамак-аш, идиш-аяк сакталат.

- А эр жагычы?

- Эр жагы үйдүн сол тарабы. Анда эркектердин кийими, куралы, ат жабдыктар ж.б. буюмдар коюлат.

- Улагасычы?

- Улага – үйдүн кире бериши. Ага адатта отун жыйып, ээр-токум коюлат.

- Айүл сага чоң ырахмат. Мага эми бары түшүнүктүү болду.

- Эч нерсе эмес. 


Комуз

Комуз – кыргыз элинин эң байыркы музыкалык аспабы. Комуз өрүк, алмурут, карагай, арча, тал өңдүү жыгачтардан чабылат.

Комуз баш, моюн, тулку, чара, капкак, тепкек (тээк), кулак, үч кылдан турат. Кулагы өрүктөн, арчадан же мүйүздөн жасалат, Кылы койдун ичегисинен жасалат. Комузда күүлөр чертилет.

Булардан тышкары кыргыздардын кыл кыяк, ооз комуз, чоор, сыбызгы, керней, сурнай, добулбас өңдүү музыкалык аспаптар болгон.