28-сабак   Арсар келер чак. Конструкция - Кыргызстан кандай өлкө?
- Кыргызстан – тоолуу өлкө.
Кептик тема: Кыргызстандын жаратылышы
(флора жана фаунасы).

В отличие от русского, в кыргызском языке имеется особая форма простого будущего времени. Она образуется от основы глагола присоединением к ней аффикса -ар (-ер,-ор,-өр)  после согласного, – (после гласного и личных афииксов глагола) (-мын, -сың)

Мен сүйлөрмүн.                             Возможно, я буду говорить.

Сен сүйлөрсүң.                      Возможно, ты будешь говорить.

Сиз сүйлөрсүз.                      Возможно, вы будете говорить.               

Ал сүйлөр.                                      Возможно, он (она) будет говорить.

Биз сүйлөрбүз.                      Возможно, мы будем говорить.

Силер сүйлөрсүңөр.             Возможно, вы будете говорить.

Сиздер сүйлөрсүздөр.                    Возможно вы будете говорить.

Алар сүйлөр.                         Возможно, они будут говорить. 

сөздөрдү  арсар келер чакта жактагыла.

Үлгү: Мен жазармын.

Иште, оку, жаз.

2. МҮЧӨЛӨРДҮ УЛАГЫЛА.

1. Балким эртең күн ысык бол… . 2. Балким, биз ишембиде да иште… . 3. Мен аны түшүн… . 4. Балким, мен кызматка орнош… . 5. Мүмкүн, бир жылдан кийин Европага ишсапарга бар… . 6.  Балким, ал үйгө эрте кел… . 7. Балким, ишибизди ушул жумада бүтүр… . 8. Балким, биз быйыл жаңы үйгө кир… . 9. Мүмкүн, биз сынактан өтүп кет… .

3. ТУУРА ВАРИАНТЫН БЕРГИЛЕ

1. Балким, мен эртең театрга … .

2. Мүмкүн, сиз жакшы жумушка … .

3. Балким биз 5-10 мүнөткө … .

4. Эртең жумушка эрте … .

5. Балким, конкурста биз жеңишке ээ … .

6. Айша, балким, мага эртең … .

7. Мүмкүн, жетекчибиз бүгүн силер менен … .

8. Балким, издеген буюмубузду ушул дүкөндөн  … .

9. Быйыл, балким, мен машине  … .

 

Колдонулуучу сөздөр: сатып алармын, барармын, табарбыз, орношорсуз, сүйлөшөр, кечигербиз, чалар, болорбуз.келермин.

ЛЕКСИКА (АУДИО)


Табият                 Кооз                    Аркар                 коргоо

Жаратылыш                                   Кулжа     

Тоо                      Бийик                  Марал
Чоку

Суу                      тунук, шаркыраган     Илбирс

Көл                      таза, терең                    Карышкыр

Ѳсүмдүк             өсөт                               Түлкү

Жаныбар            мекендейт                     Сүлөөсүн

Кен байлык                  казуу                                      Аюу

Аба                      дем алуу, таза             

Токой                  шалбаа               

Талаа

Мөңгү                 эрийт

Уккула, окугула. (АУДИО)


                                  

- Атай,  Кыргызстан тоолуу өлкө экенин билебиз. Бизде кандай тоолор бар ?

- Какшаал, Кыргыз Ала-Тоосу, Кан-Теңир, Тянь- Шань жана Памир кырка тоолору , Талас- Чаткал тоолору, Фергана кырка тоолору бар.

- Кыргызстанда эң бийик кырка тоо кайсы?

- Түштүк Кыргызстандагы эң бийик кырка тоо Чоң-Алай.

- Кандай чокулар бар?

- Тянь-Шандагы эң бийик чокулар – Жеңиш чокусу (7439), Кан-Тоо (6995) Түштүктө Чоң-Алай тоо кыркасында Ленин чокусу(7134).

- Кыргызстанда кандай ири мөңгүлөр бар?

- Эңилчек, Кайыңды, Мушкетов жана Семёнов ж.б. ири мөңгүлөр бар.  


                              


Канат, мен Кыргызстанга биринчи жолу эс алганы келе жатам. Климаты кандай?

- Кыргызстандын  климаты кескин континенталдык. Көп бөлүгү мелүүн, түштүк райондору субтропик алкагында жатат. Ошондуктан ал жакта жайкысын ысык.


                          

- Бермет, Айгүл-Таш тоосу жөнүндө айтып берчи.

- Бул тоо Баткен жергесиндеги Кара-Булак айылынан анча алыс эмес жерде жайгашкан.

- Бул тоо эмне үчүн мындай аталып калган?

- Бул тоонун өзүнүн аты айтып тургандай дүйнөннүн Кызыл китебине кирген сейрек кездешүүчү «Айгүл гүлү» өсөт.

- Бул гүл кайсы жерлерде өсөт?

- Дүйнөдө үч гана өлкөдө өсөт. Афган, Тибет тоолрунда, Кыргызстанда.

- Кыргызстандын кайсы жерлеринде өсөт?

- Баткен жергесинде Айгүл-Таш тоосунда гана өсөт.

- Ал гүл качан гүлдөйт?

- Айгү гүлү болгону жаз айынын он гана күнүнүн тактап атканда апрельдин аягынан онунчу майга гана чейин гүлдөп тура экен.

- Бул гүлдүн башкача аталышы барбы?

- Гүлдүн  аталышын чет тилге которуп айтканда «Рябчик Эдуарда» же болбосо «Пентилиум Эдуарда» деп аташат. Айыл тургундары жөн гана назик атап «Айгүл гүлү» деп коюшкан.


ОКУГУЛА, ЖООП БЕРГИЛЕ.

Кыргызстан – бийик  тоолуу өлкө

Кыргызстан – тоолуу өлкө. Табигаты адам таң каларлык кооз. Чайкалып жаткан Ысык-Көл, Чатыр-Көл, Соң-Көл, Сары-Челек – табигаттын күзгүсү. Тоонун  абасы таза жана салкын. Жайында тоодо болуу кандай сонун. Тянь-Шандык карагай, ак кайың, жайы-кышы көгөргөн арча, бетеге, шибер, жашыл чөптөрү жайкалып турат. Тоонун суусу дайыма тунук жана муздак. Бизде бийик чокулуу тоолор бар. Мындай тоолордун  чокуларында эч качан эрибеген ак кар, көк муз жатат. Тоодон жылдыздар жапжакын көрүнөт.
Жазында тоодо кызгалдак, жоогазындар жыбырап чыгат. Карлар эрип, тоо суулары өзөнгө толот. Каркыра, Суусамыр, Арпа, Кара-Кужур, Ак-Сай, Көк-Ойрок жайлоолору бар. Тоолордо өскөн гүлдөр дары-дармектик касиетке ээ. Кыргызстандын тоолорун аркар, кулжа, аюу илбирс, марал сыяктуу айбанаттар мекендешет. Биздин тоолордо алтын, коргошун, таш көмүр, коло, сыяктуу көп кендер бар.

1. Кыргызстан кандай өлкө?

2. Кыргызстанда кандай көлдөр бар?

3. Тоонун абасы кандай?

4. Тоодо кандай өсүмдүктөр өсөт?

5. Кандай жайлоолор бар?

6. Кандай айбанаттар мекендейт?

7. Тоолордо кандай кен байлыктар бар?

                   

Кыргызстандын өсүмдүктөрү жана жаныбарлары.

Кыргызстандын флорасы татаал түзүлүштүү өсүмдүктөрдүн 4000дей түрүн камтыйт. Түздүктөр менен тоо этектеринде шыбактуу талаа, суу жээктеринде чычырканактуу, талдуу, ит мурундуу жана башка токойлор басымдуулук кылат. Кыргызстанда өсүмдүктөр талаа өсүмдүктөрү, шалбаа өсүмдүктөрү, чөл өсүмдүктөрү жана токойлор болуп бөлүнөт. =MsoNormal style='text-indent:35.4pt'>7. Тоолордо кандай кен байлыктар бар?

                   

Кыргызстан флоралык составы жагынан өтө бай жана ар түрдүү. Мында карагайлуу, арчалуу, жаңгак жемиштүү, тал теректүү, кайыңдуу токойлор кездешет. Ѳсүмдүктөр: бөрү карагат, кыргыз ак кылканы, грек жаңгагы, мамыры чөп, жылгын, чычыркынак, миң дубана ж.б. кирет.

Кыргызстандын фаунасына омурткалуулардын 500дөн ашуун түрү кирет. Жаныбарлар: кайберен, кийик, элик, куран, теке, бөкөн, жейрен, аркар,бугу, каман. Канаттулар: ителги, бүркүт, жагалмай, туйгун, кыргый, ак куу, бостек, кыргоол, кекилик, улар, тоодак ж.б.

Кырггызстандын аймагындагы сейрек кезигүүчү жана жок болуп бараткан жаныбарлар менен өсүмдүктүн түрлөрү мамлекеттик коргоого алынган.  Алардын бир тобу Кызыл китепке катталган. Кыргызстандын жаныбарлары менен өсүмдүктөрүнөн бардык түрүнөн Кызыл китепке төмөнкүлөр катталган: жейрен, илбирс, кызыл карышкыр, мензбир сууру, боз эчки эмээр, маңул, Тянь-Шань күрөң аюусу, түркстан сүлөөсүнү, чаар күсөн ж.б. Канаттуулардан: ак төш көгүчкөн, балта жутаар, бүркүт, ителги, тоодак, кара шакылдак, чөл шумкары ж.б. 

Ѳсүмдүктөр Грейг жана Кауфман мандалагы, кадимки анар, Орто Азия алмуруту, Семёнов көк карагайы, узун Акмат – жүзүмү жана башкалар.

1. Кыргызстандын флорасы өсүмдүктөрдүн канча түрүн камтыйт?

2. Ѳсүмдүктөрү кандай болуп бөлүнөт?

3. Токойлордун кандай түрлөрү кездешет?

4. Фаунасына жаныбарлардын канча түрү кирет?

5. Кыргызстанда кандай жаныбарлар бар?

6. Кандай өсүмдүктөр бар?

7. Кызыл китепке катталган жаныбарлар жана өсүмдүктөр кайсылар?

       Ак куу

     Буркүт


      Ителги

      Бугу

     Элик, чаарчык                       Марко поло
             

         Сур эчки

        Түлкү