30-сабак   Кептик тема: «МАНАС» - КЫРГЫЗ ЭЛИНИН РУХАНИЙ МУРАСЫ Грамматика: КАПЫСКЫ ѲТКѲН ЧАК

Этиш  

үндүүлѳрдѳн кийин   -птыр, -птур, -птүр

үнсүздѳрдѳн кийин    -ыптыр, -уптур, -үптүр + жак мүчѳлѳр

    III жак кѳптүк сан    -ыш, -иш, -уш, -үш

                                   -ыптыр, -иптир, -уптур, -үптүр.

 

       жекелик сан                                      кѳптүк сан

I        Мен окуптурмун.                         I    Биз окуптурбуз.

II      Сен окуптурсуң.                          II    Силер окуптурсуңар.

         Сиз окуптурсуз.                                  Сиздер окупсуздар.

III    Алар окуптур.                              III  Алар окушуптур.

КѲНҮГҮҮ

Мисалы:    Ал эмгек ѳргүүсүнѳ чык_____.

                   Ал эмгек ѳргүүсүнѳ чыгыптыр.

к = г

1. Сен эмгек ѳргүүсүнѳ чык______
2. Алар эмгек ѳргүүсүнѳ чык______
3. Мен эмгек ѳргүүсүнѳ чык______
4. Биз эмгек ѳргүүсүнѳ чык_____
5. Ал эмгек ѳргүүсүнѳ чык______
6. Силер эмгек ѳргүүсүнѳ чык______
ыптырсың, ышыптыр, ыптырмын, ыптырбыз, ыптыр, ыптырсыңар, , , , ,
КѲНҮГҮҮ

Мисалы:    Ал айылда жаша_____.

                   Ал айылда жашаптыр.

1. Сиз докладды жаз______
2. Сен кечигип кел______
3. Алар конокко кел______
4. Силер катты жаз______
5. Ал актыны түз_____
6. Сиздер жыйынга катыш_____
ыптырсыз, иптирсиң, ишиптир, ыптырсыңар, үптүр, ыптырсыздар,
КѲНҮГҮҮ

Мисалы:    “Манас” эпосу ______ турат.

                   “Манас” эпосу үчилтиктен турат.
1. “Манас” эпосу – кылымдар бою ______ айтылып келе жаткан чыгарма.
2. Кѳлѳмү боюнча эпос дүйнѳдѳгү белгилүү эпостор менен ____ турат.
3. Эпос кыргыз элинин __________ сүрѳттѳйт.
4. Анын кѳлѳмү ___________ сап ырдан турат.
5. ________ – алп манасчы.
КѲНҮГҮҮ

М.:    “Манас” эпосунда кыргыз элинин тарыхый тагдыры жаз____.

         “Манас” эпосунда кыргыз элинин тарыхый тагдыры жазылыптыр.

1. Эпос муундан-муунга оозеки айт___________
2. Манас баатыр кыргыз элин тышкы душмандардан корго_______
3. Кыргыз эли кѳз карандысыздык үчүн күрѳш__________
4. Эпосто элдин каада-салты, үрп-адаты, маданияты камты________
5. Илгери кыргыздар эпосту аябай кунт коюп ук___________
ылыптыр, птур, үптүр, лыптыр, ушуптур,
СУРАГЫЛА

Мисалы:    – Эпос канча саптан турат?

           – Эпос жарым миллион сап ырдан турат.     


–       __________________________________________?

–       “Манас” кыргыз элинин улуу эпосу.

–       __________________________________________?

–       Эпосто кыргыз элинин тарыхый тагдыры, кѳз крандысыздык үчүн күрѳшү сүрѳттѳлгѳн.

–       _________________________________________?

–       Муундан-муунга, кылымдан-кылымга оозеки сакталып келген.

–       _________________________________________?

–       “Манас” эпосун зор маанисин дүйнѳ окумуштуулары да жогору баалашкан.

–       _________________________________________?

–       Белгилүү манасчылар С.Каралаев, С.Орозбаков, У.Мамбеталиев ж.б.



    Жоопту бул дарекке karamendeeva@mail.ru жөнөтүңүз.

СҮЙЛѲШѲЛҮ:

– Бектур Асанович! Мен сизден бир нерсе сурайын дедим эле.

– Албетте сураңыз Ольга Владимировна.

– Мени “Манас” эпосу жана манасчылар кызыктырат. Алар жѳнүндѳ маалымат бере аласызбы?

– Жан дилим менен! Ольга Владимировна, “Манас” эпсосу кѳлѳмү жана кѳркѳмдүгү жагынан дүйнѳдѳгү эпостордун эң башында турат. Аны билсеңиз керек?

– Ооба, ал жѳнүндѳ билем. Мага кѳбүнчѳ манасчылардын – Манас айтып калышы табышмак.

– Туура айтасыз, алар жѳн кишилер эмес. Алар абдан касиеттүү адамдардан болушат. Манасты айтаардан мурда түш кѳрүшүп, түштѳн аян алышат. Андан соң ал улуу эпостун дүйнѳсүн элге айтып беришкен.

– Абдан кызык экен, бул түш маселесин бир эле кыргыздар эмес, башка улуттар да карманышат туурабы?

– Ооба, түштѳ аян алуу – ѳзгѳчѳ маселе.

– Сизге маалыматыңыз үчүн чоң ыраазычылык билдирем!

– Эч нерсе эмес. Кызыктырган сууроолоруңуз болсо кайрылып турсаңыз болот.

Уккула, кайталагыла


–  Алоо, саламатсыздарбы? Бул улуттук китепканабы?

– Ооба, улуттук китепкана.

– Мен ким менен сүйлѳшүп жатамын?

– Китепкананын директорунун орун басары Буларкиев Мурат Бейшенович.

– Мурат Бейшенович, биз сиздерге Эмгек, миграция жана жаштар министрлигинен чалып жатабыз. Кийинки жума күнү сиздердин жыйындар залыңыздарга “Манас” эпосун сактоо, ѳнүктүрүү боюнча иш-чара ѳткѳрѳлү дедик эле. Албетте, сиздер уруксат берсеңиздер.

– Жакшы болот, бирок саат канчага? Бизде ошол күнү кечки саат 18.00дѳ акындардын “Поэзия кечеси” болмок. 

–   Биздин иш-чара эртең мененки саат 10.00дѳ болот. Кѳптѳгѳн окумуштуулар, коноктор жана манасчылар болушат.

–  Аа, анда жетишебиз. Сизден сураныч, кызматтык кат жазып бизге жѳнѳтсѳңүздѳр болот эле.

– Албетте, кызматтык кат даяр, бүгүн алып барабыз.

– Күтѳбүз.

– Чоң рахмат!

 ОКУГУЛА


Саякбай Каралаев

Саякбай Каралаев Тоң районундагы Ак-Ѳлѳң айылында туулган. Белгилүү манасчылар сыяктуу эле Саякбайдын манасчылык ѳнѳрү эрте ойгонгон. Манас айтууга чоң энеси Дакиш чоң таасир эткен.

С.Каралаевдин варианты кѳлѳмүнүн чоңдугу, мазмунун тереңдиги, кѳркѳмдүк деңгээлинин бийиктиги менен айырмаланат. Анын варианты башынан аягына чейин ыр менен айтылат. Кѳлѳмү “Манас” – 84513 сап, “Семетей” – 316157 сап, “Сейтек” – 84697 сап.

Саякбайдан эпос бир нече жолу жазылып алынган. Алардын ичинен илимий жактан баалуусу жана толугу – 1936-47-жылдар аралыгында жазылган. 


КѲРГҮЛѲ

КИТЕПКАНАДА

– Саламатсызбы?

– Саламатчылык!

– Мен сиздердин китепканадан “Манас” эпосунун кара сѳз түрүндѳгү вариантын алып окуюн дедим эле.

– Абдан жакшы. Сиз кайсы тилде керек эле? Бизде кыргызча, орусча жана сүрѳттѳрү менен англисче китеби бар.

– Кыргыз тилинде болсо. Себеби ыр түрүндѳгүсүн жакшы түшүнбѳй жатам. Анан да кѳлѳм жагынан жарым миллион сапты түзгѳн, ыр түрүндѳ ооздон-оозго, муундан-муунга сактап келген кыргыз элине, манасчыларга таң калам.

– Ооба. Туура айтасыз. Дүйнѳдѳ “Манас” эпосу кѳлѳмү боюнча биринчи орунда турат. Кыргыз элинин нечен кылымдар башынан ѳткѳргѳн турмушун, тарыхын, каада-салтын, диний түшүнүктѳрүн, адеп-ахлагын, ой-жүгүртүүлѳрүн камтыган бул чыгарманы оозеки айтылып келиши кимди болбосун таң калтырбай койбойт.