18-сабак   Кептик тема: ЖЫЛ МЕЗГИЛДЕРИ Грамматика: ЭТИШТИН ӨТКӨН ЧАГЫ

Айкын өткөн өткөн чак

этиш + -ды, -ди, -ду, -дү; -ты, -ти, -ту, -тү + жак мүчөлөр

                       жекелик сан               көптүк сан  

I жак           Мен окудум.                  Биз окудук.

II жак         Сен окудуң.                   Силер окудуңар.

                   Сиз окудуңуз.               Сиздер окудуңуздар

III жак        Ал окуду.                       Алар окушту.

 

Жалпы өткөн чак

этиш + -ган, -ген, -гон, -гөн; -кан, -кен, -кон, -көн + жак мүчөлөр

                       жекелик сан               көптүк сан  

I жак           Мен иштегем.                  Биштегенбиз.

II жак         Сен иштегенсиң.              Силер иштегенсиңер.

                   Сиз иштегенсиз.              Сиздер иштегенсиздер.

III жак        Ал иштеген.                     Алар иштешкен.

КӨНҮГҮҮ

Мисалы:    Мен фирмада иште___.

                   Мен фирмада ишдегем.

 

Ал чет мамлекетте жаша______.
Биз жаңы үй сал________.
Сиздер бирге иште_______.
Алар ЖОЖдо оку_______.
Сиз доклад оку______.
ган, ганбыз, генсиздер, шкан, гансыз,
КӨНҮГҮҮ

 Мисалы:   Мен арыз жаз____мын.

                   Мен арыз жазганмын.
Сен сүрөткө түш____сүң.
Ал мамлекеттик мекемеде иште___.
Сиздер жыйналышка кечигип кел_____сиздер.
Биз бул ишти бүтүр_____бүз.
Сиз баяндаманы даярда_____сыз.
Тойдо сиздер сүйлө______сүздөр.
ЖООП БЕРГИЛЕ

Мисалы:    – Сага кайсы мезгил жагат?       

Мага күз жана жай мезгилдери жагат.

 

Ишемби күнү аба ырайы ачык болдубу?   _____________________________________

Кечээ жамгыр жаадыбы?

____________________________________

Жазында муз тоңобу?

____________________________________

Келгин куштар качан учуп кетишет?

_____________________________________

Күзүндө кандай өзгөрүүлөр болот?

_____________________________________

Бак-дарактар качан бүрдөй баштады?

______________________________________

 

СУРАГЫЛА

Мисалы:    – Качан эмгек өргүүсүнө чыгасың?                 

Эмгек өргүүсүнө жайында  чыгам.

 

–       _____________________________________?

–       Күн бүркөлдү. Асманды тегиз булут каптады.

–       ___________________________________

–       Мезгилдердин ичинен мага жай мезгили жагат.

–       _____________________________________

–       Ошол күнү нөшөрлөп жамгыр жааган.

–       _____________________________________

–       Кабат үйдүн тургундары шаардык кеңешке арыз жазышкан.

–       ____________________________________

–       Ай жыйырма биринде жаңырган.

–       _____________________________________

–       Балалык абдан сонун учур. Бул мезгилди эч качан унутпайтын.

 

УККУЛА.

Кайталагыла.

жыл мезгилдери кыш жаз жай күз Бул кайсы мезгил?


Сүрөттөп жазып бериңиз. Жоопту бул дарекке karamendeeva@mail.ru жөнөтүңүз.

жаз
жай
кыш
күз


Сүрөттөп жазып бериңиз. Жоопту бул дарекке karamendeeva@mail.ru жөнөтүңүз.

жаз
жай
күз
кыш


Сүрөттөп жазып бериңиз. Жоопту бул дарекке karamendeeva@mail.ru жөнөтүңүз.

жаз
жай
күз
кыш


Сүрөттөп жазып бериңиз. Жоопту бул дарекке karamendeeva@mail.ru жөнөтүңүз.

күз
кыш
жаз
жай

СҮЙЛӨШӨЛҮ

1)    – Асема, сен кайсы мезгилди жактырасың?

– Мага кыш жагат.

– Эмне үчүн? Кышында абдан суук болот да.

– Кыштагы жаратылыштын пейзажы мага өзгөчө ырахат тартуулайт. Менин туулган күнүм да кышында.

– Аа, ким кайсы мезгилде туулса, ошол мезгилди жактырат дешет го, ошондойбу?

– Жок, андай деле эмес. Мен мезгилдердин барыдыгын эле жактырам. Бирок алардын өзгөчөсү – кыш. Ак кар... муз, лыжа, чана тебүү менин бала кезимдер бери калган өзгөчө каалоом.

– Абдан жакшы.

 

2)    – Байчечекей кайсы мезгилде чыгат?

– Жаз мезгилинде эң биринчи чыккан гүлдөрдүн бири.

– А сен анын гүлдөгөн учурун көрдүң беле?

– Албетте, көргөм. Тоодо, жайыттарда кар кете электе чыга баштайт. Ал сууктан коркпойт. Гүлү абдан кооз, ак жана сары түстө болот.

– Жакшы, мен байчечекей гүлдөгөнүн көргүм келет.

– Кыш мезгилинин акырында деле гүлдөй баштайт, ошондуктан атайын барып көрүп келсең болот.

– Сөзсүз барам.

УГАЛЫ

Жыл мезгилдери


Жыл мезгилдери – климатка жана аба ырайынын өзгөрүп турушуна жараша болот. Аба ырайы белгилүү бир аймактагы атмосферанын абалын билдирип турат. Алар: абанын температурасы, басымы, нымдуулугу, шамал, туман, жаан-чачын ж.б. метеорологиялык кубулуштардын болушу менен коштолот. Ал эми аба ырайынын өзгөрүп турган касиети “климат” деп аталат. Күндүн кыскарышы менен узарышы аркылуу жылдын мезгилдери аныкталат. Алсак, кышында күн кыскарып, түз узарат. Жайында болсо тескерисинче, күн узарат да, түн кыскарат. Күндүн тийиши жана жердин жылышы – адамзаттын жашоосуна чоң таасирин тийгизет. Анткени мына ушул убакта эгин себилип, жер-жемиш бышып, адамдардын жашоосун жабдып турган жылдык тамак-аш даярдалат. Ар бир мезгил өзүнүн өзгөчө касиеттери менен баалуу.

ОКУГУЛА Жыл мезгилдери


Бир жылда 4 мезгил бар. Алар: кыз, жаз, жай жана күз. Ар бир мезгил өзүнө таандык кубулуштар менен жакшы. Алсак, кышында айлана, тоо, токой, талаа-түз бардыгы аппак кар жамынып, дарактар ак тон кийип алгандай күнгө жарк-журк этип чагылып, айланага кооздук тартуулап турат. Ал эми жазында болсо, күндүн жылышы менен айланага жан кирип, кар эрип, жер бети жашылданып баштайт.

Жай айы эң керемет мезгил. Анткени бардык жакшы эмоциялар, эс алуу, табийгатка суктануу – мына ушул мезгилде болот. Күз – жер бетине береке тартуулаган мезгил. Жашылча-жемиштер бышып, эгин чабылып, элдин дасторконуна молчулук тартуулайт. 
КАЙТАЛАГЫЛА

Айлана-чөйрө, аба ырайы, бороон-чапкын, кар эрийт, саргаят, гүлдөр гүлдөйт, бактар бүрдөйт, шүүдүрүм, бак-дарактар, жер-жемиш, эгин, куштар, суук, тоңот, кыскарат, кез-кезде, жылуу, дасторкон, суктануу, таң, жеңил, той-аш, узарат, от жагылат, келгин, керемет, жагымдуу, жаратылыш, күз, кыз, жаз, жай, молчулук, табийгат, береке.

 

КӨРГҮЛӨ

Тема: «Сейилдеги сүйлөшүү»

– Кандай, Айша?

– Жакшы, Бермет

– Сейилдеп жүрөсүңбү?

– Ооба, таанышып ал, бул менин курбум – Аида.

– Абдан жакшы. Менин атым – Айша.

– Меники Аида. Абдан кубанычтамын.

– Мен да кубанычтамын.

– Мага жыл мезгилдеринин ичинен өзгөчө “күз” мезгили жагат. Ошондуктан бул сейилбакка курбум экөөбүз келдик.

– Жакшы. Күз мезгили эмнеге жагат?

– Айлананы түрдүү түскө боёгон кооз мезгил – адамдардын дасторконун да жер-жемишке толтуруп, дыйкандардын эмгеги жыйынтыкталат.

– Аның туура, бирок андан соң бат эле кыш келет да.

– Туура айтасың, анын да өзүнчө ырахаты бар. Мен Кыргызстанда жашаганыма абдан ыраазымын. Себеби, бизде төрт мезгилди тең көрүүгө болот.

– Ооба, кээ бир учурда бир эле убакта төрт мезгилди көрүүгө да мүмкүн болгон учурлар болот. Ал учур жайында жайлоодо өтөт. Себеби, жайлоодо эртең менен абдан суук, чөптөрдү кыроо басып, шүүдүрүмдөр тоңот. Көп өтпөй күн тийет, айлана сулуу тартып, тулаң чөп өңүнө чыгат. Бир аздан кийин асманда булут пайда болуп, заматта чагылган чартылдап, кыян жүрүп, нөшөрлөгөн жамгыр жаап өтөт. Анан кийин кайрадан күн тийип, ачылып үлгүрбөй калган гүлдөр ачылат.

– Бардыгы туура. Сен ар мезгилди сүрөттөп, бизди куштарлантып салдың. Тез эле күз менен кыш өтүп, жай келсе экен.

– Баары өз убагы менен келет. Болуптур, анда биз кетели. Көрүшкөнчө аман бол!

– Силер да аман болгула!