14-сабак   4-тема Байланыш, баарлашуу
4.1. Бөлүмгө иш менен келген адам менен сүйлөшүү

1.‒ Саламатсызбы?

‒ Саламатчылык.

‒Улуттук тил комиссия-

сынын тɵрагасы менен жолугушум керек эле.

‒ Тɵраганын бүгүн мамлекет башчысы менен жолугушуу-су бар болчу. Ал бүгүн болбойт.

‒ Качан жолугуша алам?

‒ Эртең түштɵн кийин. Сизди саат 5ке жазсам, сизге ыңгайлуу болобу?

‒ Ооба, болот.

2. ‒ Саламатсызбы? Ой Арсен сенби?

‒ Ооба, мен, аа кандай Каныкей?Ал-абалың жак-шыбы?

‒ Жакшы, Кудайга шүгүр!

‒ Кандай жумуш менен келип калдың?

‒ Кредиттин акчасын толук тɵгɵйүн дедим эле.

‒ Аа, макул. Кредитти качан алдың эле?

‒ Быйыл эле, январда.

‒ 6 ай ɵтүптүр. Толук тɵксɵң болот.

3.‒ Саламатсызбы?

‒ Саламатчылык.

‒ КТРдин мүдүрүнɵ жолугайын деп келгем.

‒ Атыңыз ким?

‒ Каныкей.

‒ Фамилияңызчы?

‒ Маматова.

‒ Кайдан келдиңиз?

‒ Мэриядан.

‒ Мен мүдүр менен байланышайын.

‒ Жарайт.

4. ‒ Жакшысыңарбы?

‒ Жакшы.

‒ Мүдүр ушул кабатта отурабы?

‒ Жок, үчүнчү кабатта.

‒ Рахмат.

‒ Эч нерсе эмес.

5. ‒ Саламатсыздарбы?

‒ Саламатчылык.

‒Сабыров Нурсултанды кайдан тапсам болот.

‒ Ал азыр келет, отуруп туруңуз.

6.‒ Саламатсыңарбы?

‒ Саламатчылык, аксакал. Ден соолуктарыңыз кандай?

‒ Жакшы, рахмат.

‒ Семинар-тренинг болот дешти эле…

‒ Түз эле жыйын залга бара бериңиз.

1.      Кечиресиз, сурасам болобу?

2.      Кечиресиз, кайрылсам болобу?

3.      Кечиресиз, жолтоо болгон жокмунбу?

4.      Мүдүрдүн кайсы убакта кабыл аларын билип бериңизчи, кичи пейилдикке…

5.       Кичи пейилдикке, айтып коёсузбу?

6.      Мага телефон чалыңызчы.

7.      Убактыңызга караңыз, шашылбаңыз…

8.      Убадага бекемсиңерби, көрөлү…

9.      Жакшылап таанышып алалычы…

Жумуштагы бɵлмɵңүздɵ эмнелер бар? 


Этиштин учур чагы тɵмɵндɵгүдɵй жолдор менен түзүлɵт.

Этиш сɵздɵргɵ чакчыл -а, -е, -й, -ып мүчɵлɵрү уланып, андан кийин жак мүчɵлɵрү уланган жат, тур, бар, кел, бол, отур, бер деген ж.б. кɵмɵкчү этиштердин жалгануусу аркылуу түзүлɵт. Мисалы: бар         бара жатат. Жак мүчɵлɵрү уланган кезде, эгерде этиш сɵз үнсүз менен аяктаса, тɵмɵндɵгүдɵй болот:

 

Этиш + -а, -е, -ып + жат, тур, бар, кел, бол, отур, бер + жак мүчɵ

 

Жекелик сан:                     Кɵптүк сан:

Мен бара жатамын.            Биз бара жатабыз.

Сен бара жатасың.              Силер бара жатасыңар.

Сиз бара жатасыз.            Сиздер бара жатасыздар.

Ал бара жатат.                 Алар бара жатышат.

 

Эгерде этиш сɵз үндүү менен аяктаса:

 

Этиш + -й, -п + жат, тур, бар, кел, бол, отур, бер + жак мүчɵ

 

Жекелик сан:                                      Кɵптүк сан:

 

Мен карап жатамын.                         Биз карап жатабыз.

Сен карап жатасың.                          Силер карап жатасыңар.

Сиз карап жатасыз.                           Сиздер карап жатасыздар.

Ал карап жатат.                                 Алар карап жатышат.

 

Мен карай беремин.                           Биз карай беребиз.

Сен карай бересиң.                            Силер карай бересиңер.

Сиз карай бересиз.                             Сиздер карай бересиздер.

Ал карай берет.                                  Алар карай беришет.

 

. Окугула. Тексттеги учур чактагы этиштерди тапкыла

Депутаттар жергиликтүү элдер менен жолугушуп турушат. Азыр да депутаттар элдер менен жолугушуп, чогулуш ɵткɵрүп жатышат. Алар элдердин арыздарын, кɵйгɵйлɵрүн угуп жатышат. Депутаттар залга киргенде, элдер аларды дайыма утурлай тосо башташат. Элдер менен саламдашкандан кийин депутаттар президиумдан орун алышат. Биринчи маселе ‒ суу кɵгɵйүн чечүү. Ар жылы күн ысый баштаганда, суу тартыла баштайт. Ошондуктан жергиликтүү эл сууну ташып ичишет. Депутаттар элдерге жагымдуу кабар айтышты. «Быйыл сууну казып чыгаруучу техникалар иштей баштайт. Мындан кийин силерде суу кɵйгɵйү болбойт. Ал маселе чечилип жатат», ‒ дешти депутаттар.Бул жагымдуу кабарды угушуп, жергиликтүү элдер кубанып турушту.

Б. Төмөнкү сөздөрдү учур чакта, жак боюнча жөндөгүлө.

Үлгү:

Мен окуп жатамын              Биз окуп жатабыз

Сен окуп жатасың               Силер окуп жатасыңар

Сиз окуп жатасыз                Сиздер окуп жатасыздар

Ал окуп жатат                       Алар окуп жатышат

Төмөнкү арызды окуп чыгып, которгула

                                                                         Ж. Баласагын атындагы улуттук

                                                                   университеттин чыгыш тилдери бөлүмүнүн

                                                                   башчысы проф. С. Илимбаевге кытай тили

                                                                   жана адабияты бөлүмүнүн студенти

                                                                    Маматов Анвардан

                                                      Арыз

       Мени  2015-жылдын 1-декабрынан 2016-жылды 3-декабрына чейин  кытай тилин  жакшы өздөштүрүү үчүн Кытай Республикасына бир жылдык окууга жөнөтүүгө уруксат берүүңүздү өтүнөмүн.

Комиссиянын бүтүмүн (3 бет) арызга кошо тиркеймин.          

 

                                  03.10.15.              (колу)…………..              А. Маматов                                

Кайдан? Каякка? 1базардан2үйдө3москвага базарданмосквагаүйдө

Чыгыш жѳндѳмѳсү: -дан

 

А, Ы, У

О

 Е, И

Ѳ, Ү

Үндүүлѳрдѳн кийин

 

Жумшак үнсүздөрдөн кийин

-дан

Франциядан

суудан

 

кыздан

-дон

тоодон

короодон

топоздон

 

-ден

энеден

темирден

келинден

-дүн

жүндөн

көлдөн

өрүктөн

Каткалаң үнсүздѳрдѳн кийин

-тан

таштан

канттан

-тон

топтон

Токмоктон

-тен

сейилден

университеттен

-төн

күкүктөн

көктөн

базар

ой

төө

эне

таш

дос

үмүт

китеп

-дан

-тан

 

 

базардан

ой….

төө….

эне….

таш….

дос….

үмүт….

китеп….   

-да

-та

 

базарда

ой….

төө….

эне…

таш…

дос….

үмүт…

китеп….

-га

-ка

базарга

ой…

төө….

эне….

таш….

дос…

үмүт….

китеп…

мен

сен

ал

-дан

-тан

мен….

сен….

ан….

-да

-та

мен…

сен…

ан…

-га

-ка

ма…

са….

а….

бул

ал

ушул

-дан

-тан

мын…

ан….

ушун….

-да

-та

мын…

ушун…

ан…

-га

-ка

бу…

ушу…

а…

Үлгү:

Алмалар кайда?     Алмалар үстөлдө.

Маркер кимде?          Маркер Бакытта

 

Кызматчы кайда? Кызматчы отургуч…….
Мүдүр кайда? Мүдүр чогулуш…….
План кимде? План орун басар……..
Китеп кимде? Китеп сен………
Катчы кайда? Катчы иш ордун….
Куурдак эмнеде? Куурдак казан…..
та, та, да, де, да, да,
. Төмөндөгү бош орундарды толтургула. Үлгү: Дем алыш күнү тоого чыктык.
1. Быйыл Анкара....... көп студент кетти.
2. Биз кечээ тоо........ бардык.
3. Таш.......жаныбардын элеси түшүрүлгөн
4. Иш....... кечигүүгө болбойт?
5. Апасы менен кызы базар....... кетишти.
6. Төө...... отуруп сүрөткө түштүк.
7. Мен жумуш...... бардым.
8. Чет өлкө...... быйыл барам
га, го, та, ке, га, гө, ка, гө,
Көп чекиттин ордуна -дан мүчөсүн туура улагыла. Үлгү: Эртең менен саат 8де үйдөн чыгам
1. Чоң Алай………. иш сапар…….. келишти
2. Чагылган……… этият болу керек.
3. Чоң энем……. алма алабыз
Алар сейил бак……. Бизге телефон чалышты
5. Кызыл алма жалбырак…….. көрүнбөй калыптыр
6. Италия……. келген делегаттарды тосуп алдык.
7. Биз ар күнү дүкөн……. нан алабыз.
8. Ысык-Көл…….. депутаттар көңүлдүү кайтышты.
9. Адамдар энергияны жаратылыш……. алышат.
10. Асмандагы каалгыган булуттар……… кийин шамал башталды
дан,га, дан, ден, тан, тан, дан, дөн, дөн, тан, дан,