3-сабак   1.3. Өзүм жана үй-бүлөм Диалогду уккула, кайталагыла, окугула.

‒ Саламатсызбы.

‒  Саламатчылык.

‒ Менин атым Данияр. Силердин бөлүмгө жаңы келдим.

‒ Менин атым Адилет. Бөлүмдүн башчысымын.

‒ Данияр, үй-бүлөң барбы?

 ‒ Ооба, менин аялым бар. Анын аты Бактыгүл, ал азыр жумушта.

 ‒ Балдарың барбы, Данияр?

 ‒ Ооба, эки балам бар.

 ‒ Жакшы.

Диалогду толуктагыла

 

Менин атым...................

Силдердин...................... жаңы келдим.

Данияр ..................... барбы?

Ооба, ................ бар.

......................... Бактыгүл.

Балдарың  ............?

Ооба,...................бар.

 

 

Окугула.

 

1.

‒ Булар эмнелер?

‒ Булар таштар?

‒ Кандай таштар?

‒ Кооз таштар.

 

2.

‒ Бул ким?

‒ Бул – Адыл

‒ Ал ким болуп иштейт?

‒ Ал тескөөчү.

‒ Бул эмне?

‒ Бул үстɵл.

 

Жазгыла.
кыз
жигит
бала
уя
апа
эне
кызматкер
иш
окутуучу
кагаз
үй
дар, тер, лар, лар, лар, лер, лер, тер, лар, дар, лөр,

Множественное число в кыргызском языке образуется при помощи аффиксов  ‒ лар, -лер, -лор, -лөр (если основа на гласную или на й, р); -дар, -дер, -дор, -дөр (если основа на звонкую согласную); -тар, -тер, -тор, -төр (если основа на глухую согласную).  Например: үй – үйлөр, адам – адамдар, мектеп – мектептер.

Исключение составляет слово бала – балдар (а не балалар).

Следует отметить, что существительное при употреблении с числительным не имеет аффикс множественности: алты дептер, жүз адам, миң үй; 

Если к слову необходимо присоединить аффикс множественности и принадлежности, то сначала присоединяется аффикс множественного числа, затем аффикс принадлежности: Биздин китеп + тер + ибиз; менин дос + тор + ум;

апа + лар            тоо + лор        терезе + лер                  үй + лөр

ыр + лар             кол + дор           калем  + дер                 күн + дөр

окуучу + лар      короо + лор      китеп  + тер                 сүрөт +                                                                                                     төр

(а, ы, у)                            ( о )            (е,и,э)                  ( ө, ү )         

- лар, -лер, -лор, лөр

-дар, -дер, -дор, -дөр

-тар, -тер, -тор, төр


Үндүүлөрдөн жана «Р», «Й»  кийин: -лАр4

Жумшак үнсүздөрдөн кийин -дАр4

Каткалаӊ үнсүздөрдөн кийин : -  тАр4

Мисалдарды карагыла:

 1. Эне + лар = энелер,

     алма + лар = алмалар  

 2. кыз + лар = кыздар,

     үй + лар = үй

 3. таш + лар = таштар,

      кат + лар = каттар

Эсиӊерде болсун! 

Бул +лар =булар , ал + лар =алар , тигил +лар = тигилер ,   бала+ лар = балдар, ай-айлар, дарыгер + лар = дарыгерлер

А. -лар мүчѳсүн улагыла
студент
апа
үй
эшик
окутуучу
терезе
кино
отургуч
арыз
тер, лар, лөр, тер, лар, лер, лор, тар, дар,

Жекелик сан-ед.ч.

Я-Мен

Ты- Сен

Вы-Сиз

Он, она, оно- Алар

Үндүүлѳр(гласные)- А,О, У, Э(е), Ѳ,Ү, Ы, И

 

А----------Ы          Э---------И

 

О--------- У            Ѳ--------Ү

Үнсүздѳр:

Каткалаң(глухие): К, П, Т, Х, Ш, Щ, Ц,Ф

Жумшак(звонкие): Б, В, Г, Д, Ж, Э, Й,Л,М,Н,Ⱨ,Р

 

ЖЕКЕЛИК САН-ед.ч

1-лицо Менин (мой, моя, моё)

 

2лицо Сенин

 (твой, твоя, твоё)

 

2-лицо вежливая форма-сылык түрү Сиздин(ваш,ваше)

3-лицо Анын

его,её

МЕНИН

После гласных-М Например: атам, төөм

После согласных-ЫМ,ИМ, УМ, ҮМ

Н: атым, көзүм

СЕНИН

После гласных-Ⱨ

Н: атаң, төөң

После согласных-ЫⱧ,ИⱧ,УⱧ,

ҮⱧ

Н: атың, көзүң

СИЗДИН

После гласных-ⱧЫЗ,ⱧИЗ,ⱧУЗ,ⱧҮЗ

Н:атаңыз, төөңүз

После согласных-ЫⱧЫЗ,ИⱧИЗ,УⱧУЗ,

ҮⱧҮЗ

Н: атыңыз, көзүңүз

АНЫН

После гласных-СЫ,СИ,СУ,

СҮ

Н: атасы, төөсү

После согласных-Ы,И,У,Ү

Н: аты, көзү

 

 

 

 

КѲПТҮК САН-мн.ч

1-лицо -наш

2-лицо -ваш

2-лицо(вежливая форма) Ваш

3-лицо-их

БИЗДИН

После гласных-БЫЗ,БИЗ,БУЗ,

БҮЗ

Н: атабыз, төөбүз

После согласных-ЫБЫЗ,ИБИЗ,УБУЗ,

ҮБҮЗ

Н:атыбыз, көзүбүз

СИЛЕРДИН После гласных-ⱧАР,ⱧЕР,

ⱧОР,ⱧѲР

Н:атаңар, төөңөр

После согласных-ЫⱧАР,ИⱧЕР,УⱧАР,ҮⱧѲР

Н: атыңар, көзүңөр

 

СИЗДЕРДИН

После гласных-ⱧЫЗДАР,ⱧИЗДЕР,ⱧУЗДАР,ⱧҮЗДѲР

Н: атаңыздар, төөңүздөр

После согласных- ЫⱧЫЗДАР, ИⱧИЗДЕР,УⱧУЗДАР

ҮⱧҮЗДѲР

Н: атыңыздар, көзүңүздөр

АЛАРДЫН

После гласных-СЫ,СИ,СУ,

СҮ

Н: атасы, төөсү

После согласных-Ы,И,У,Ү

Н: аты, көзү

Жекелик сан

Жактар

Менин

Сенин

Сиздин

Анын

Үндүүдѳн кийин:

энеМ

атаМ

 тѳѳМ

 корооМ

 энеⱧ

атаⱧ

 тѳѳⱧ

 корооⱧ

 

 энеⱧИЗ

атаⱧЫЗ

 тѳѳⱧҮЗ

 корооⱧУЗ

 

 энеСИ

атаСЫ

 тѳѳСҮ

 корооСУ

Үнсүздѳн кийин: 

 

кызым

 ишим

колум

үйүм

 

кызың

 ишиң

колуң

үйүң

 

кызыңыз

 ишиңиз

колуңуз

үйүңүз

 

кызы

 иши

колу

үйү

 

Мисалы:

Менин энем бар.

Менин чоң үйүм бар.

Сенин энең бар.

Сенин чоң үйүң бар.

Сиздин энеңиз бар.

Сиздин чоң үйүңүз бар.

Анын энеси бар.

Анын чоң үйү бар.

Кѳптүк сан

Жактар

Биздин

Силердин

Сиздердин

Алардын

Үндүүдѳн кийин:

 

энебиз

атабыз

 тѳѳбүз

 корообуз

 

 энеңер

атаңар

 тѳѳңѳр

 корооңор

 

 энеңиздер

атаңыздар

 тѳѳңүздѳр

 корооңуздар

 

 энеси

атасы

 тѳѳсү

 короосу

Үнсүздѳн кийин: 

 

кызыбыз

 ишибиз

колубуз

үйүбүз

 

кызыңар

 ишиңер

колуңар

үйүңѳр

 

кызыңыздар

 ишиңиздер

колуңуздар

үйүңүздѳр

 

кызы

 иши

колу

үйү

 

Мисалы:

Биздин энебиз бар.

Биздин чоң үйүбүз бар.

Силердин энеңер бар.

Силердин чоң үйүңѳр бар.

Сиздердин энеңиздер бар.

Сиздердин чоң үйүңүздѳр бар.

Алардын энеси бар.

Алардын чоң үйү бар.

Менин окучуу...эшик...арыз...маркер...телефон...дүкөн...иш..кино...самын...ачкыч...коон...
Сенин окучуу...эшик...арыз...маркер...телефон...дүкөн...иш..кино...самын...ачкыч...коон...май...булбул
Сиздин окучуу...эшик...арыз...маркер...телефон...дүкөн...иш..кино...самын...ачкыч...коон...май...булбул
Анын окучуу...эшик...арыз...маркер...телефон...дүкөн...иш..кино...самын...ачкыч...коон...май...булбул
ларым,гим,ым,им,ум,үм,им,м,ым,ым,ум, ларың,гиң,ың,иң,уң,үң,иң,ң,ың,ың,уң,ың,уң, ларыңыз,гиңиз,ыңыз,иниз,уңуз,үңүз,иңиз,ңуз,ыңыз,ыңыз,уңуз,ыңыз,уңуз, су,ги,ы,и,у,ү,и,су,ы,ы,у,ы,у,
Диалогду уккула, кайталагыла.

Саламатсызбы!

  Саламатчылык!

Таанышып алалы.

Менин атым Алым.

Сиздин атыңызчы?

Менин атым Нургүл.

‒ Сизди Жогорку Кеңеште көргөм.

‒ Сиз кайда иштейсиз?

Мен Юстиция министрлигинде.

Мен болсо бейөкмөт уюмда.

Адистигиңиз  ким?

Экономист.

Үй-бүлөңүз барбы?

Ооба,  жолдошум, бир уулум бар.

‒ Абдан жакшы.

 

 

Суроолорго жооп  жазгыла.

Нургүл кайда иштейт?_______________________________

Алым кайда иштейт?_______________________________

Нургүлдүн адистиги ким?____________________________________

Нургүлдүн  үй-бүлөсү барбы?_____________________________________

Алар кимдер?____________________________________________

 

 

Текстти окугула. Суроо бергиле.

Менин атым Анара. Бул – биздин үй-бүлөбүз. Биздин үй-бүлөбүздө беш киши бар. Атам апам, агам, эжем жана мен. Менин атам – тергөөчү.  Апам – экономист. Агам врач. Эжем университетте окуйт.

 Сүйлөмдү улагыла.

            Анаранын үй-бүлөсүндө...................................................

Алар:.......................................................................................

Анаранын атасы...................................................................

Анаранын апасы...................................................................

Анаранын агасы...........................................................

Анаранын эжеси..............................................

 

 Өзүңүз, үй-бүлɵңүз жɵнүндɵ жазыңыз.

……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

1.көптүк сан

множественное число

 жаңы

новый

туугандар

родственники

  үй-бүлө

семья

 адистик

специальность

Жогорку Кеңеш

Жогорку Кеңеш

бөлүм башчы

заведущий отделом

кызы

дочь

туура

правильно

табыш жөндөмө

винительный падеж

2.даректүү фильм

документальный фильм

 тууралуу

об \о

банк

банк

 тергөөчү

следователь

мамлекеттик кызмат

государственная служба

корутунду

заключение

үндөштүк мыйзамы

закон сингармонизма

уулу

сын

катасын тапкыла

найдите ошибку

беш киши

пять человек