Вербалдык жана вербалдык эмес сүйлөшүү  

Көпчүлүк учурда адам негизинен айтайын деген маалыматынын  80% гана сүйлөп бере алат, угуучу анын 70%  угат жана айтылгандардын 60% түшүнөт, ал эми 5 сааттан кийин анын эсинде уккан маалыматынын  10- 25% гана сакталат деген окумуштуулардын изилдөөлөрү бар.

Уккан маалыматыӊыздын канча пайызы сиздин эсиӊизде сакталат деп ойлойсуз?  

•сөз
•7%
•үн угумдары жана басым
•35%
•кыймыл-жаңсоолор
•55%

1-трек.

Кыймыл-жаңсоолор, мимика, үн угумдары, интонация — сүйлөшүү чөйрөсүндө тилге караганда маалымат туюндурууга ийкемдүү, ыңгайлуу болгон каражаттардын бири болуп саналат. Белгилүү окумуштуу Альберт Мехрабиандын пикирине таянсак, баарлашуу учурунда маалыматтын 7% сөздөн, 35% басым жана ар түрдүү үн угумдарынан, ал эми 55% кыймыл-жаңсоолордон турат. Демек, маалыматтар, ички сезимдер, айтайын деген негизги ой көбүнчө кыймыл-жаңсоолор аркылуу туюндурулат.

 

Жөн гана пикир алышуу болсун, эл алдында сүйлөө болсун, өз кыймыл-жаңсоолоруңузга көңүл бура жүрүңүз



Үнсүз кинолордогу  Чарли Чаплин сыяктууактерлер вербалдык эмес сүйлөшүүнүн баштоочуларынын катарына кирет. Алар үчүн бул ыкма экран аркылуу сүйлөшүүнүн жалгыз жолу эле.

 

 

Төмөндөгү фрагментти вербалдык каражаттар менен түшүндүрүп көрүӊүз.     

 

 

Вербалдык эмес сүйлөшүү(Схема)

Кинесика                                просодика           проксемика ,такесика

Ымдоо-жаӊсоо, тулкубойдунүндөгүтүрдүүугумдар, басым,              ?

ар түрдүүабалы                    тыным, унчукпоож.б.

Кинесика-ымдоо-жаӊсоолор, тулкубойдун ар түрдүү абалы

Кыймыл-жаӊсоо сүйлөшүүнүн эӊ байыркы түрү. Кыймыл-жаӊсоолорду колдонуу ар бир элде ар башка маани бериши мүмкүн. Окумуштуу М.Аргайлдын изилдөөсү боюнча 1 саат ичинде кыймыл-жаӊсоону финндер – 1, француздар - 20, италиялыктар -80, мексикалыктар  -180 жолу колдонушат.

Сиз саатына канча кыймыл-жасоо колдоносуз?

 

 

 

         Ымдоо-жаӊсоо –булсезимдибилдирүүнүннегизгикаржаты. Эгердебетибизкыймылсызабалдаболсоберетурганмаалыматтын10-15%толукболбойт. Көркөмадабияттаымдоо-жамдоонун20 000түрүбелгиленет. Негизгимаалыматтысүйлөөчүнүнкөз, каш жанаэриндераркылуубилүүгө болот.

Адамдарбири-бирининкөзүнө10 секунддайгана карай алышат, эгерде ал убакыттан аз болсо сиз же сиздинмаселеӊизкызыксыз, а эгер 10 секундданкөпболсосизгеболгонсый же сиздинмаалыматыӊызкызыктуу.

Көзкараш ар элде ар башкачатүшүндүрүлөт. ТүштүкЕвропадаадамдынкөзүнөкөптигилипкароонушылдыӊдоодептүшүнүшсө, япониядакөзгөэмес, моюнгакарапсүйлөөкөбүрөөккездешет.

Сүйлөшүүдөгүмаанилүүфакторлорбулкөзкарашжанаымдоо, кыймыл-жаӊсоолор. Эмнеүчүн?

Көз караштын түрлөрү:

        Иш чөйрөсүндө: аӊгемелешүүчүнү нмаӊдайына кароо.

        Светттик: угуучунун көзүнөн төмөнүрөөк, эриндергечейин.

        интимдик: адамдын көзүнө эмес, башка мүчөлөрүн  кароо.

Капталдан кароо: угуучуга шекшинүү мамилесин билдирет

Сиз  кайсы ымдоо-жаӊсоону көбүрөөк пайдаланасыз?



1.     Ымдоо-жаңсоолордун маанисин чечмелеп көрөлү

 

Үлгү:   «Кабагын түйүү»  -  кимдир бирөөнү жактырбоо,   сүйлөшкүсү  келбөө,  капалануу

 

 

          Көзүнүн төбөсү менен кароо

·                    

        Далысынсалуу

·                    

         Колунун  учун  берүү     

·                    

         Муштумун көрсөтүү

·                    

          Сөөмөйүн  көтөрүү

·                    

         Кучагын ачуу

·                    

          Алакан чабуу

·                    

          Сөөмөйүнкезөө

·                    

         Башын мыкчуу

·                    

Кучакты жаюу кыймылы кандай маалыматты камтыйт деп ойлойсуз?

а) далынын талып кетүүсү

б) сагынуу, кубанып тосуп алуу иретинде

в) иш этикети


Кесиптик ымдоо-жаңсоолор дегенди кандай түшүнөсүз?  Төмөндөгү сүрөттү пайдаланып, өз кесибиӊизге байланыштуу кыймыл-жаӊсоолорго мисал келтире аласызбы?

Иш чөйрөсүндө аӊгемелешүүдө кыймыл-жаӊсоолор эмнени түшүндүрүшү мүмкүн. Айтылгандардытолуктоогоаракеттенипкөрөлү

 

        Баалоонутуюндуруучукыймыл-жаӊсоолор: ары-берибасуу, сөөмөйдүчыкыйгакоюу,  ээгинсылоо,  __________________________________________________________.

        Ишенимдүүлүктүтуюндуруучукыймыл-жаӊсоолор: алакандардыжазып, манжаларды пирамида түрүндөбириктирүү, үстөлдөтермелүү ____________________________.

         Ишенимсиздикти, нервоздуулуктубилдирүүчүкыймыл-жаӊсоолор:столдуманжалармененургулоо, буттусилкилдетүү ______________________________________.

         Калпайтуунубилдирүүчүкыймыл-жаӊсоолор: оозду кол мененжабуу, тилинчыгаруу, көзкаректерининылдамдыкмененкыймылдашы _____________________________.

 

2. Сүрөттөрдү мааниси туура келген сөздөр менен алмаштырып, текстти толуктоого аракеттенип көр\=\з.

Депутаттык үстөлдү эңсеген чөнтөгү калыңдар шайлоого бир нече ай калганда эле, чогулуш өткөрүп,  сөз менен иш бүтүрүп,  көбүрүп-жабырып калмайлары бар. Адаттагыдай бүгүн да көп эл топтолду.  Көпкө күттүрбөй талапкер да келди. Айрымдар менен       , кээ бирлери менен , экинчисине колунун учун берип, башкасын далыга таптап кубаттап, кабагы жарык, жылуу жүз менен кирип келди.

Чогулган элди тегерете бир тиктеп алып,  сакалын сылап, сөз баштады. Кошоматчылар ар бир айткан сөзүнө баш ийкеп,  тарсылдата алакан чаап  дем берип турушту. Ар бир суроого желкесин кашып ойлоно калып,   андан кийин ишенимдүү жооп берип жатты.

 

Төмөндөгү кыймыл-жаӊсоолор кандай мааниде колдонулушу мүмкүн?


Кыргыз элиндеги архаизм же эскирип, колдонуудан чыгып калган ымдоо жана кыймыл жаӊсоолор кайсылар деп ойлойсуз?

Жооп: бет тытуу, жерди өбүү, кылычты өбүү, этегин өбүү, камчысын мойнуна салуу, бетин жабуу ж.б.

 

 

 

 

Неологизм же жаӊыдан биздин жашообузда пайда болгон  кыймыл жана ымдоо-жаӊсоолор кайсылар деп ойлойсуз?

 

 

 

Төмөнкү кыймыл-жаӊсоолорду  социалдык топторго тиешелүүлүгү боюнча топтойлу

Үстөлдү муштогулоо, далыга таптоо, бетин чымчуу, тилин чыгаруу, сөөмөйү менен бетин жануу, алаканын шак чабуу,  чачын сылоо, желкесин кашуу, сакалын сылоо, ээгин сылоо, чалкалап отуруу, кашын керүү.

Каалаган 5 кыймыл-жаӊсоонун түшүндүрмөсүн берип көрүӊүз

(Ячейкаларга ар түрдүүтүсменентолтурабыз)

Оозуӊдукерипэстебе

Далыӊдысалыполтурба

Бутуӊдуөйдөкөтөрбө

Таӊдайыӊдытакылдатпа

Чапаныӊдыжелбегейжамынба

Эшиктитээпчапа

Идиш-аяктыкалдыратпа

Эшиктитарсылдатыпжаппа

Түкүрүнбө

Тишиӊдикычыратпа

Проксемикаилимисүйлөшүүдөгүаралыктыизилдейт. Кыргызэлиндегиулуттукпроксемикалыккаражаттаргакайсынысыкиришимүмкүн?

а) учурашуу

б) улуу адамдарга төрдөн орун берүү

в) оорулуу адамдан 50 см алыстыктатуруу

        

Адамдардынсүйлөшүүшүндөгүаралыкжанааралыктынордунбилүүмаанилүү. Сүйлөшүүдөалтөрткөбөлүнөт. Интимдүү, жеке, социалдыкжана эл алдындасүйлөөаралыктары. (СХЕМА)

Интимдүү –  (15-45 см) бул эӊ жакынадамдарсүйлөшүүчүаралык. Булзонадаөтөжайүнбийиктигиндесүйлөшүүгө болот.


Жеке – буларалыктадостор, кесиптештермененсүйлөшүүгө болот.

 

Иштекесиптештермененсүйлөшүүдөгүаралыккандайболушу этикетке тууракелетдепойлойсуз?

__________________________________________________________

Социалдык  (120 - 400 см) – расмийжолугушуулар, келишимтүзүүлөр, кеӊешмеөткөрүү, административдикаӊгемелешүүдөгүсүйлөшүүнүнаралыгы.


         Эл алдындасүйлөөаралыгы(400 см көбүрөөк) – топтогуадамдармененаӊгемелешүү, митинг, эл алдындасүйлөшүүаралыгы.

 

Такесика — сүйлөшүүдөденебөлүктөрүнүнтийишүүсү. Мисалы, кол алышыпучурашуу, өбүшүү, далыдансылоо, далыдантаптоож.б.

Булкаражаттардытуураэмесколдонуутүшүнбөстүктөргөалыпкелишимүмкүн.

Ишмезгилиндеколдонулгантөмөнкүкыймыл-жаӊсооэмненитуюндурушумүмкүн?

 

Жооп:

_________________________________________________________________________________________________________________________________

 

Колалышыпучурашуунун 3 түрү бар

Үстөмдүккылуу( Алакандытөмөнкаратып, колдуүстүнөнсунуу).

Башийүүчүлүк (алаканжогорукарап, кол астынансунулат).

Теӊ укуктуу (учурашуучулардыналаканыбирдейабалда болот)

 

Манжаларкычырагангачейинколдубекемкысуу – адамдын катал мүнөзүнүн белгиси.  Мындайучурашуу этикетке жатабы?________________

 

«Ооба» депайтуунун элүүжолу, ал эми «жок» депайтуунунбешжүзжолу, ал эмибулсөздөрдүжазуунунбирганажолу бар».

 Бернард  Шоу

 

Просодика – булүндүнбийиктиги, тембр, үндүныргагы, тынымыж.б. сыяктуусүйлөшүүнүн ритмика-интонациялыкбөлүгү.


Дагы бир кызык маалымат Кичине балдар чоӊ адамдардын мүмкүнчүлүгү жетпеген децибелдеги үн бийиктигин бере алышат. Кээде110 децибелге жетиши мүмкүн, бул симфониялык оркестрдин үн бийиктигинен да жогору. 




Антикалык риторикада речтеги эвфония тууралууэрежелер иштелип чыккан. Аристотель жазылган нерсе жеӊил айтылышы зарыл экендигин белгилеген.

 

Сүйлөшүүдө гүкүлкү, ый, үшкүрүү, таӊдайынтакылдатуу, жөтөлүү, онтоо, ыйлоосыяктууэкстралингвистикалыккаражаттаркайсылсүйлөшүүгөкирет?

а) вербалдыксүйлөшүү

б) вербалдыкэмессүйлөшүү

в) эмоциялармененсүйлөшүү

 

Экстралингвистикалыккаражаттар – бул

а) тилдикэмескаражаттар

б) ымдоо-жаӊсоолор

в) сөзгөмааниберүү

 

Сүйлөшүүдөинтонациянынэлементтеринекөӊүлбуруумаалыматтытолуккабылалуугажардам берет.

Үнөзүнүнээсининжашы, ден-соолугу, мүнөзү, темпераменти,  тууралуукөпмаалыматбереалат.

         Сүйлөмдүтолуктоо.  Сиздинкөзкарашыӊызкандай.

Үндүнбийиктиги да аз эмесмаалымат берет. Мисалы, энтузиазм, ишеним, кубануу, ишенбөөчүлүк, коркуу, жаманкөрүү,……………………………………………….. . 

Речтин тездиги да сезимдердибереалат. Мисалыкандайсезимдерди?

Толкундануу, кабатырболуу, өзүнүнкыйынчылыктарытууралууайтуу, кимдирбирөөнүишегдирүү, шашмамүнөздүж.б.

 

 

Жай речь булкөбүнесечарчаӊкы, маанайыжокабалды, кайгыны, бой көтөрүүчүлүктүтуюндурат.

УГАЛЫ.

Соӊ-Көлдүнбашы тал менен,

Соодагерөтөт мал менен.

Солуктапыйлапбаратам,

Соолуган Жантай чал менен.

 

Кеӊ-Колдун башы тал менен,

Кербендер өтөт мал менен.

Кейиште кетип баратам,

Кемшейген Жантай чал менен.

 

 

         Бул армандуу ыр саптарын ырдаган кайсы сулуу? Ал жөнүндө эмне билесиз? Ырдагы темпке көӊүл 

Речтеги үнгө байланышкан айрым кемчиликтер:

Монотондуулук. Үндүндайымабирдейбийиктиктеболуусуугуучунунуйкусункелтирет.

Мисалкелтиреаласызбы?

Интенсивдүүлүгү (франц. intensif – жогорулатылган) – коомдукжайлардакыйкырыпсүйлөөмаданиятсыздык. Бул – речь эмоционалдуу. Маданияттууадамдаришучурундаэмоциягаалдырбайт.

Эмоция – бул

а) кыйкырыпсүйлөө

б) ичкисезимдер

в) маданиятсыздык

 

Өтөжайүн ниш чөйрөсүндөорунсуз. Себебиөзүнөишенбөөчүлүктаасиринкалтырат.

Темп (италья. tempo лат. tempus – убакыт), речтинтездиги. Өтө тез темп толкундануу же өтөшашмалыктытуюндурат

Парафонизмдерди  (м-м-м…, э-э-э…, О-о…)  көпколдонуукептинжардылыгынан, маданиятсыздыгынанкабар берет.


Маалымат туюндуруунун формалары болгон адам денесинин кыймылы, үн жана сөз кандай катышта жайгашат деп ойлойсуз?

Улуттук өзгөчөлүккө ээ болгон вербалдык эмес каражаттар жөнүндө маалыматыӊыз барбы?

а) бата берүү

б) кол берипучурашуу, бетинчымчуу

в) таарынуу, кайгыруу

 

Бата бергендибилесизби?

                                             Карылардынбатасы

Дасторконуӊар бай болсун,

Казаныӊ, очогуӊ май болсун.

Төрттарабыӊ шайболсун,

Көӊүлүӊ толупжайболсун.

Уулуӊ конупуяга,

Кызыӊ учупкыяга,

Келиниӊ бүбүатанып,

Уулуӊ болсунбий ага.

БергенденТеӊиримтанбасын,

Көбөйөберсин мал, башыӊ,

Өсөберсинжан, башыӊ.

Тилегиӊ өргөчамдасын,

Досуӊданкөӊүлүӊ калбасын!

Оомийин!